Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах
e-mail: gala_mn@yahoo.com
...Диваажин гэж хаана байдгийг, диваажинд юу байдгийг би мэдэхгүй. Диваажинд очиж үзээд буцаж ирээд бидэнд энэ тухай хүүрнэсэн хүн байхгүй болохоор бид ч бас мэдэхгүй. Гэхдээ хүн болгон сайн сайхан бүхнээ диваажинтай зүйрлэдэг болохоор, сайн сайхан бүхнээ сэтгэлдээ ургуулан, нэгийг төсөөлдөг байх. Харин би диваажинг сэтгэлдээ төсөөлж байсангүй. Эх орон минь байхад надад диваажин хэрэггүй.
...Буурал түүхийн тоосыг нуруун дээрээ тогтоож, будан суусан үүлсийн чийгийг түүндээ шингээж, өдөр сарын түүчээн эвхээсэнд, өтөлж өвгөрч яваа өндөр хөх уулсын оройд гарч суух би дуртай.
Тэртээх алсыг хараачлан ширтэхүйеэ тал дүүрэн билчих мал сүрэг, танан цагаан гэрийн яндангаар сүүмэлзэн намирах цэнхэр утаа, хэн нэгний чимээ өгөх айзамлаг аялгуу, хэсэг бусаг цагаахан үүлс...Тэр л өндөрлөг дээр суух над руу урсан урсах цэнгэг амтлаг агаар, цээж дүүргэн тархи руу урсахуйяа, бодол чилээж алсын алсад хөтлөн одно. Хараа сунгах холын тэртээд тэнүүчлэх элдэв бодлууд монгол хүнийг уужуу тайван, саруул ухаанд сургадаг гэнэм.
Аяа энэ бүхнийг би диваажинд үзэж чадна гэж үү?
...Уудам тал нутгаар мяралзан, тунаран, мушгиралдан урсах цэнгэг уст гол мөрний урсгалыг ширтэн суух дуртай би. Ёроолд нь өөрийн өнгө үзэмжээр тунаран харагдах чулууны өнгийг, түүн дээгүүр жирэлзэн урсах урсгалтай нь хамтад ширтэхүйеэ ядаргаа арилж сэтгэл сэтгэл цэлмэдэг гэнэм. Тархинд минь эргэлдэн эргэлдэх олон бодлуудыг гүйцэж, хөөцөлдөн наадах мэт урсгал усны долгион, сэтгэл дэх уйтгар гунигийг элдэж хөөн, нэг л мэдэх дор тайтгарлыг авчирна. Урсгал усны ёроолд нь тунаран харагдах олон өнгийн чулууд цаг хугацааны тасралтгүй урсгалын, элээх жамыг надад амар тайвнаар хүүрнэх мэт.
Аяа энэ бүхнийг би диваажинд харж чадна гэж үү?
...Хаяаг нь шуусан монгол гэрийн хойморт , авдар налан суухдаа амар амгаланг мэдэрдэг.Энэ гэрт унтахдаа хэзээ ч хар даран зүүдлэлгүй амарч, өглөө эрт шувуудын жиргээг сонсон сэрэхдээ, тооноор цэнхэртэн харагдах тэнгэрийг харан баясна. Өглөөд сэрэхдээ хөх тэнгэрийг заавал харж бай хэмээн Монгол гэрт цонх бус тооно байдаг байх. Өөдрөг сайхан бодолдоо ямагт баясч байх гэж зөвхөн монголчууд гэрт төрж, гэрт амьдардаг байх. Дуртай цагтаа хүссэн газраа нутаглаж бай, дуулсан дуу тань тэнгэрт хүрч, дугуй ханаар ертөнцийн хугацааг хэмжиж бай гэж бидэнд монгол гэрийг өвлүүлсэн байх. Сэтгэлийн цагаанаар бусдыг даллаж бай хэмээн танан өнгөөр бүрж, итгэлийн сайхнаар бусдад хандаж бай хэмээн эсгий үүд өргүүлж, амар амгаланг ерөөж бай хэмээн таван ханаар шийрлэсэн байх.
Аяа би диваажинд ийм өргөөнд морилж чадах бил үү?
...Онгон байгалийг захирч бус зохицож амьдар хэмээн бидэнд нүүдэлчин амьдрал. ёс заншлыг өвлүүлсэн гэдэг. Өглөө бүр наран ургах зүгт цайныхаа дээжийг өргөж, үдэш бүр наран жаргах зүгт саравчлан тэнгэрийг шинжиж, өндөрлөг газарт овоо босгон байгалаа аргадаж, өтөл буурлаа ээвэр газарт нутаглуулан тэнгэрт илгээдэг өөр нэгэн үндэстэн бий гэж үү? Цагийн хатууг харааж зүхэлгүй сөрж даван, цас зудны гарзыг " байгалийн шалгарал" гэж зөвшөөрч, дэлгэр зуны цагт жаргаж суухдаа " байгалийн хишиг" гэж залбирч суудаг ард түмэн. Нүүхдээ хүртэл бууриа цэвэрлэн ариутгаж, уухдаа хүртэл рашаан бүрийг духандаа хүргэн адислаж, буухдаа хүртэл бууриа арц уугиулан ивээл хүсдэг монгол үндэстэн. Усанд бохир оруулахгүй, цусанд хольц суулгахгүй, ухаанд мунхаг нэмэрлэхгүй монгол заншил.
Аяа энэ бүхнийг би диваажинд мэдэрч чадна гэж үү?
...Энэ ертөнцөд өөрөө уйлж ирээд, өрөөл бусдыг уйлуулж буцах тавиландаа өнгө мөнгийг бус, хүн чанарыг эрхэмлэж явсан монгол ухаан. Ахмад хүний тохойг дэмнэн хүндэлж, ач болсон хүндээ хадаг барин золгож, аав ээжийгээ насан туршид нь ачлан асардаг монгол заншил. Өөрийнхөө төлөө бус үр хүүхдийнхээ төлөө л амьдарч, алт мөнгөөр гоёх хэдий ч амар тайван амьдралыг илүүд үздэг, морин дэл дээр исгэрч явахыгаа хийморь хэмээн итгэж, бусдад тус болохыгоо "буян" гэж нэрлэдэг монгол түмэн. "Гэнэт цадах гэдсэнд цөвтэй, гэнэт баяжих насанд цөвтэй", "Хүлгийнхээ хэрээр исгэрч, хөнжлийнхээ хэрээр хөлөө жий", "Эрхэм баялаг эрдэм ухаан, адаг баян эд хөрөнгө" гэж сургадаг монгол сургаал. Учиргүй шүлэнгэтэж, утгагүй шунаж, ухаангүй тэнэгтдэггүй монголчууд нэгэн цагт дэлхийг захирч, бас сөхрүүлж явсан.
Ийм их ухаан, итгэл найдварыг би диваажинд харуулж чадна гэж үү?
Өдгөө Монголчууд бид энэ дэлхийгээр тархан оджээ. Нэгэн цагийн хүлээснээс салж, өнгөрсөн цагийн ухаанаа үгүйлж, , энэ цагийн хөгжилд дасах гэж харьд ажиллаж амьдарцгааж явна. Олон олон үйлийг өөрсдөдөө үүрч, монгол ухаанаар цэгнэж, монгол зангаар омогшиж нэг, гутарч нэг явцгаана. Аль ч орны хил дээр алтан соёмбот улаан гэрэгээ үзүүлж, алдаж онож, ухаарч гуньж явахдаа "монгол" гэдгээ мартдаггүй, бас омогшиж явдаг.
Хатуу хэцүү ажил хийхдээ бусдаас илүү гэдгээ нотлох гэж, харь нэгэнтэй муудалцаж шөргөөцөлдөхдөө "монгол" гэдгээ нотлох гэж, хааяа халуурхаж омогшихдоо аугаа дээдэстэй гэдгээ дурсаж, харьд бид зовж, бас жаргацгааж явна.
"Халуун элгэн нутаг" аа дуулахдаа нулимс эгшээж, халамцаж согтохдоо төрийн соёмбондоо мөргөж, хааяа гутрахдаа сэтгэлдээ монголоо өмөөрдөг бид.
Буцаад очих эх оронтой байна гэдэг юутай сайхан. Буурал уулс минь түших шиг нөмөр нөөлөг мэдрэгдэнэ. Эргээд очих эх оронтой байна гэдэг юутай гайхамшиг. Эргээ даван халих гол мөрөн минь дуудах шиг. Туурга тусгаар эх оронтой байна гэдэг
диваажингаас илүү. Тосон угтах ээж аав, тулж дэмжих анд нөхөд минь биднийг хүлээнэ.
Бусдыг харааж зүхэх хэрэг юун. Бид эзэн болсон эх орондоо буцаад л очно. Гишгэх газар, амьсгалах агаар , дуулах дуун хүртэл зөвхөн биднийх. Монгол эх орон бидний өлгий болохоор диваажингийн хэрэг юун. Газар дээрхи диваажин, туурга тусгаар Монгол орон минь. Энд л бид хамтдаа жаргаж зовох болно. Эх орон гэдэг юугаар ч сольшгүй эрдэнэ.
Showing posts with label Онцлох нийтлэл. Show all posts
Showing posts with label Онцлох нийтлэл. Show all posts
2010/11/24
Самурай
Мэдээллийн эх сурвалж: http://jargalsaikhan.niitlelch.mn/content/2633.shtml
Нийтлэлч: Д.Жаргалсайхан
. . . . Харин Японы бизнэс Монгол руу яарахгүй байна. Гол шалтгаан нь Монголчууд урьдчилан таамаглаж болохгүйд буюу Монголчууд бидэнд итгэхэд хэцүү хэвээрээ байгаад оршиж байна. Уулзсан бизнэсийн төлөөлөгчид “улс орны” болон бизнэсийн “итгэлийн” эрсдэл өндөр байгаа тухай ярьж байна. Яг ийм яриа арван жилийн өмнө болж байсан юм. Япон ба Монгол хүний хооронд нийгмийн харилцааны хувьд ойлголцолын асар их зөрүү байна.
Япон хүний үзэл бодлын суурь нь самурайн ёс зүй. Өөрийн үйл хэргийг төгс эзэмших, эрэлхэг зориг, тэвчээр хатуужилтай байх, даруу байх, амласан бол заавал гүйцэтгэх буюу хэлсэн үг бүрийхээ төлөө бүрэн хариуц лага хүлээх гэх зэрэг гайхамшигт чана руудыг тэд эрхэмлэн дээдэлж, үр удмаа хү- мүүжүүлж байна. Япон хүний бүтээсэн бараа бүтээгдэхүүний чанар энэ бүхнийг гэрчилж байна. Японы 130 сая хүн мэдээж бүгдээрээ биш ч гэсэн, давамгайлж байгаа соёл нь одоо ч гэсэн самурайн ёс.
Японд очих бүртээ энэ ёсыг нь ухан ойлгож, тэднээс ч дутахгүйгээр, Монголчууд бидэнд байсан ёс зүйгээ хайж олох, сэргээх хүсэл үргэлж төрөх юм. Япончууд хүртэл өөрсдийгөө Монголчуудтай холбоотой, Монголын эрэлхэг зоригт баатрууд японы самурай нарын хооронд адил, төсөөтэй зүйл их гэж ярьж байна. 1192 онд Ёоритомо Минамото шёгун \самурайн удирдагч\ Киото хотоос явж Камакура гэдэг газар суурьшин цэргийн хүчээ зузаатгаж, удалгүй бусад хот, газруудыг нэгтгэснэээр Япон улсыг долоон зуун жилийн турш захирсан самурайн дэглэмийн үндсийг тогтоожээ.
Тэр хэмжээ хязгааргүй тансаглаж асар их эд бараа хэрэглэж \12 давхар кимоно\ байсан хаад ноёдын хэт хэрэглээ, ард иргэд нь татварт шулуулан ядуурч байгааг эсэргүүцэн, зөвхөн амьд байхад шаардлагатай хүнс, барааг л хэрэглэж хувьдаа эд хөрөнгө хураахгүй байж, биеийн хүчний хөгжлийг эрхэмлэсэн цэргийн \самурайн\ёс зүйг эрхэмлэсэн хатуу дэглэмийг тогтоосон юм.
Түүний төрсөн дүү Ёсицуне Миномото, ахаасаа дутахгүй алдар нэртэй эрэмгийг зоригтой, ухаалаг самурай байсан бөгөөд ах дүү хоёр төр засаглалын арга барилын хувьд зөрчилдөж байжээ. Дүү нь алга болсон бөгөөд Монголчуудтай нэгдсэн байж магадгүй гэх таамаглал хүртэл байдаг гэнэ. Хубилай хаан Япон руу 1274 болон 1281 онд хоёр ч удаа довтолсон боловч хүчтэй далайн шуурганд цохигдон олон зуун усан онгоц, цэргүүдээ алджээ. Энэ далайн шуургыг япончууд камиказэ \ бурханы салхи\ гэж нэрлэсэн бөгөөд хожим нь японы төлөө амиа золиослогчдыг энэ нэрээр алдаршуулдаг болжээ.
Японы самурайн ёс заншил нь тэдний өнөөгийн амьдралд үзэл бодлын баримжаа чиглэл болж, тэднийг хариуцлагатай, сахилгатай, өрсөлдөх чадвартай болгож байна. Монголчууд бидний хатан зориг, тэвчээр хатуужил, ухаалаг чанарын түүхэн суурь нь хаана байна вэ?
Энэ хариултыг бид олж чадвал дээр хэлсэн нийгмийн харилцааны тухай Япон, Монгол хүмүүсийн ойлголтын зөрөөг ойртуулахад томоохон алхам болох байх. Энэ зөрүү арай бага болж байж л бизнэсийн хамтын ажиллагаа жинхэнэ утгаараа хөгжих болов уу.
Нийтлэлч: Д.Жаргалсайхан
. . . . Харин Японы бизнэс Монгол руу яарахгүй байна. Гол шалтгаан нь Монголчууд урьдчилан таамаглаж болохгүйд буюу Монголчууд бидэнд итгэхэд хэцүү хэвээрээ байгаад оршиж байна. Уулзсан бизнэсийн төлөөлөгчид “улс орны” болон бизнэсийн “итгэлийн” эрсдэл өндөр байгаа тухай ярьж байна. Яг ийм яриа арван жилийн өмнө болж байсан юм. Япон ба Монгол хүний хооронд нийгмийн харилцааны хувьд ойлголцолын асар их зөрүү байна.
Япон хүний үзэл бодлын суурь нь самурайн ёс зүй. Өөрийн үйл хэргийг төгс эзэмших, эрэлхэг зориг, тэвчээр хатуужилтай байх, даруу байх, амласан бол заавал гүйцэтгэх буюу хэлсэн үг бүрийхээ төлөө бүрэн хариуц лага хүлээх гэх зэрэг гайхамшигт чана руудыг тэд эрхэмлэн дээдэлж, үр удмаа хү- мүүжүүлж байна. Япон хүний бүтээсэн бараа бүтээгдэхүүний чанар энэ бүхнийг гэрчилж байна. Японы 130 сая хүн мэдээж бүгдээрээ биш ч гэсэн, давамгайлж байгаа соёл нь одоо ч гэсэн самурайн ёс.
Японд очих бүртээ энэ ёсыг нь ухан ойлгож, тэднээс ч дутахгүйгээр, Монголчууд бидэнд байсан ёс зүйгээ хайж олох, сэргээх хүсэл үргэлж төрөх юм. Япончууд хүртэл өөрсдийгөө Монголчуудтай холбоотой, Монголын эрэлхэг зоригт баатрууд японы самурай нарын хооронд адил, төсөөтэй зүйл их гэж ярьж байна. 1192 онд Ёоритомо Минамото шёгун \самурайн удирдагч\ Киото хотоос явж Камакура гэдэг газар суурьшин цэргийн хүчээ зузаатгаж, удалгүй бусад хот, газруудыг нэгтгэснэээр Япон улсыг долоон зуун жилийн турш захирсан самурайн дэглэмийн үндсийг тогтоожээ.
Тэр хэмжээ хязгааргүй тансаглаж асар их эд бараа хэрэглэж \12 давхар кимоно\ байсан хаад ноёдын хэт хэрэглээ, ард иргэд нь татварт шулуулан ядуурч байгааг эсэргүүцэн, зөвхөн амьд байхад шаардлагатай хүнс, барааг л хэрэглэж хувьдаа эд хөрөнгө хураахгүй байж, биеийн хүчний хөгжлийг эрхэмлэсэн цэргийн \самурайн\ёс зүйг эрхэмлэсэн хатуу дэглэмийг тогтоосон юм.
Түүний төрсөн дүү Ёсицуне Миномото, ахаасаа дутахгүй алдар нэртэй эрэмгийг зоригтой, ухаалаг самурай байсан бөгөөд ах дүү хоёр төр засаглалын арга барилын хувьд зөрчилдөж байжээ. Дүү нь алга болсон бөгөөд Монголчуудтай нэгдсэн байж магадгүй гэх таамаглал хүртэл байдаг гэнэ. Хубилай хаан Япон руу 1274 болон 1281 онд хоёр ч удаа довтолсон боловч хүчтэй далайн шуурганд цохигдон олон зуун усан онгоц, цэргүүдээ алджээ. Энэ далайн шуургыг япончууд камиказэ \ бурханы салхи\ гэж нэрлэсэн бөгөөд хожим нь японы төлөө амиа золиослогчдыг энэ нэрээр алдаршуулдаг болжээ.
Японы самурайн ёс заншил нь тэдний өнөөгийн амьдралд үзэл бодлын баримжаа чиглэл болж, тэднийг хариуцлагатай, сахилгатай, өрсөлдөх чадвартай болгож байна. Монголчууд бидний хатан зориг, тэвчээр хатуужил, ухаалаг чанарын түүхэн суурь нь хаана байна вэ?
Энэ хариултыг бид олж чадвал дээр хэлсэн нийгмийн харилцааны тухай Япон, Монгол хүмүүсийн ойлголтын зөрөөг ойртуулахад томоохон алхам болох байх. Энэ зөрүү арай бага болж байж л бизнэсийн хамтын ажиллагаа жинхэнэ утгаараа хөгжих болов уу.
2010/01/11
Монголчууд хэзээ мөхөх вэ?
Ухааныг бусдын ухаанаар билүүдэх их ашигтай.
М.Монтень
Нэрт эрдэмтэд, зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгчдийн сургаал номлол, үзэл санаа, судлал туурвилийн бүтээлүүдтэй танилцаж, сайн номтой нөхөрлөөсэй гэсэн сэтгэлийн үүднээс энэ бүлэг сэдвийг бэлдлээ.
Нийтлэгч: Л.Түдэв
Монголчууд хэзээ мөхөх вэ?
ТАВИН ЖИЛИЙН ДАРАА
Монголчуудыг мөхөж байгаа үндэстэн гэсэн айхтар яриаг XX зууны эхээр өрнөдийн хүмүүс дэлхий дахинаа дэгдээсэн юм. “Тавин жилийн дараа мөхнө” гэж тэд анхны таамаг гаргажээ. Гэвч тавин жилийн хугацаа нь дуусахад 600-гаадхан мянган ам бүлтэй байсан монгол улс хоёр сая дахь иргэнээ эх барьж авсан юм. "Зуун жилийн дараа мөхнө" гэж дараах таамаглал нь гарчээ. Гэвч тэр хугацаа нь дуусах хараахан болоогүй байна. Мөн 300 жилийн нас өгсөн ч "500 жилийн дараа мөхнө" гэж хамгийн өгөөмөр нэгэн таамагласан нь бас бий. Тэр тухай ихэд шуугицгаах боллоо. Тэгэхээр яагаад ийм таамаглал гарах болсныг сөхөж үзвэл их олон юм ойлгогдох бизээ.
ТАВИН ЖИЛИЙН НАСЫГ БИДЭНД ХЭН
ХЭЗЭЭ, ЯАГААД ӨГСӨН БЭ?
Хорьдугаар зууны эхээр өрнөдийн улс гүрнүүдийн хараа дорно зүг рүү эргэж Ази тивийг нойрноос нь сэрээсэн юм. Монгол, Солонгос, Энэтхэг, Хятад, Вьетнам, Түвдийн зүг өрнөдийн аян эхлэж түүний үйлийн үрээр Солонгос, Вьетнам, Энэтхэг, Хятад улсууд хоёр хоёр хуваагдаж өнөө хүртэл салж сарнисан гэр бүлийн хэрүүл тасраагүй чигээрээ шинэ зуунд шилжив бололтой. Харин хоёр Вьетнам нийлжээ. Хятад, Тайваниа авахаар завдаж Хонконгоо нэгтгэхэд нэгэнт тулж ирээд байна. Монголын хувь заяа бол тэдгээрээс төө өмнө гурав хуваагдах тавилантай учирч хальж гарах нь гарч, буруу харах нь харж, өвөрт орох нь орж гадаа үлдэх нь үлдээд хэдийнэ хэвшил болж орхисон байлаа. Гэвч хорьдугаар зууны "олз хуваах" их гүрнүүдийн шинэ мөрөөдөлд өнөөх Монгол мөн л дахин багтжээ. Шууд хуваах шууд бусаар хуваах хоёр аргын аль нь тохирохыг тандаж мэдэхээр Монголын үл ойлгогдох уудам тал говь руу эрдэм номын мөр хөөх сайхан нэрээр өрнөдөөс эрдэмтдийг хойно хойноос нь дараалан илгээж эхлэв. Прежевальский, Потанин, Певцов, Ядринцев, Козлов, Хэдин, Эндрюс гээд л хаант оросын голдуу жуулчид хорьдугаар зууны эхээр монгол руу ёстой л бэлчиж билээ. Тэднээс дуулиан багатай ч гэсэн худалдаа наймааны зорилготой өөр өдий төдий экспедиц монголд бужигнаж байсан. Тэр жилүүдэд монголын тухай олон арван ном хэвлэл гаргаж байж. Тэр бүхнийг эргэн харвал монгол орны баялагт гайхан бишрэхийн хамт хүн ардын нь хувь заяанд харамссан үг өгүүлбэр олонтаа тохиолдоно. Монгол орныг "шуудайтай алт" гэж тэд нэрлэсэн юм. Монголчуудыг "мөхөж буй үндэстэн" гэж тэд бас нэрлэсэн нь олон. Хоёулаа үнэн үг байсан нь хоржоонтой. Яагаад "Шуудайтай алт" гэсэнд тайлбар хэрэггүй. Харин яагаад "мөхөж байгаа үндэстэн" гэсэнд тайлбар хэрэгтэй. Яагаад гадаадын хүмүүс монголчуудыг мөхөж байгаа үндэстэн, тавьхан жилийн дараа үгүй болно гэж хорьдугаар зууны эхээр "муу ёрлосоноо" тэд өөрсдөө ном зохиолдоо тодорхой бичжээ.
Нэгэн зүйл.
"....Бараг л урьдаас санаатайгаар энд тархаасан тэмбүү өвчин ард олонд халдварлажээ. Хятадууд бас энд тахал холерын халдвар тархаахыг оролддог тухай ч яриа бий" гэж оросын тагнуул Пестовский "Орчин цагийн монгол" гэдэг номондоо дурджээ. (1915 онд хэвлэгдсэн мөн номын 11 дүгээр талд) Тэмбүү өвчин хятадын Дэнфү хотоос монголд дэлгэрээд мөнөөхөн хотын нэрээр "алдаршжээ". Тэр нь харцаас хааныг хүртэл олон эрс эмсийг үргүй болгожээ.
Бас нэгэн зүйл.
"... Хятадаас монголд явуулж буй бодлогын эцсийн зорилго нь энэ улс орныг бүрэн
хоосруулж үндсэн хүн амыг нь хорогдуулахад оршино. Тийнхүү монголчууд бөөн хятадууд дотор живж уусах юм" гэж И.И.Попов "Тэнгэр тэтгэсэн гүрнээс дундад иргэн улс хүртэл" (М.1912 он, 224 дүгээр талд) номдоо дурджээ. Монголчуудыг гурван зууны турш колоничлохдоо хятадууд түүхий шавар хэрэмтэй цэргийн хэдэн хориг цайз(Ховд, Улиастай, Амгаланбаатар) модоор зангидаж босгосон хэдэн сүмээс өөр юу ч барьж байгуулаагүй юм. Цагийн гар даахаар нэг ширхэг ч барилга байгууламжийг тэд монгол газар үлдээсэнгүй. "Хятадын засгийн газар Монголд хорвоод хосгүй автономит өгөөд бүхэл бүтэн зуунуудын туршид монголд соёл эдийн засгийн арга хэмжээ зохион байгуулахад нэг ч улаан мөнгө өгөөгүй юм" гэж оросын агрономич И.М.Морозов бүүр 1918 оны үед бичсэн нь аргагүй үнэн үг юм.(Монголд хийсэн Москвагийн худалдааны экспедиц, М.1912, 278 дугаар талд)
Өөр нэгэн зүйл.
"... Хувцас нь элдэв бөөс хуурсаар шигээстэй байхад монгол хүн бараг л тэдгээртэй найз юм шиг ажрахгүй, харин европ хүн тийм гэрт амсхийх ч заяа үздэггүй. Ийм бохир заваанаасаа болж монгол хүн ой гутан зугтаамаар эвгүй өвөрмөц үнэр ханхлуулдаг..." гэж мөнөөхөн Морозов мөнхүү номын 223 дугаар талд бичжээ. Ахуйн хувьд иймдээ хүрсэн монгол хүний хүнс тэжээлийн тухай гэвэл "монголчууд өвчилсөн болон үхсэн малын тэр ч байтугай бүр боом, сахуу, тахал өвчнөөр үхсэн малын махыг ердөө эрүүл малын мах шиг идэхээр барахгүй хот сууринд бусад хүнсний зүйлтэй хамт зарж худалдахыг ч зөвшөөрдөг" гэжээ. (Мөн номын 225 дугаар талд)
Эрүүл мэнд, идэж уух, эрх мэдэл нь иймэрхүү болчихсон улс үндэстэнд мөхөх сүйрэх хугацааг нь бодоод үзэхэд сайндаа л нэгэн жаранд тэсэх төдий хугацаа үлджээ гэж таамаглахаас аргагүй хэрэг байжээ. Yнэхээр л тэр янзаараа өнөөг хүрсэнсэн бол монголчууд үндэстний хувьд үгүй болох нь гарцаагүй байсан бизээ. Гэхдээ гадаадын хүмүүс бас ч сохор таамаглалаар хийсвэр ханддаггүй нь оносон хэрэг. Жишээ мөнөөхөн И.Морозов цааш нь бичихдээ "одоо үед (1912) хятад пүүс юмуу наймаачинд өргүй монгол хүн олоход хэцүү болжээ... Монгол хэзээ нэг цагт өөрийнх нь байсан мал сүргийнхээ зөвхөн адгуулагч, манаач нь төдийхөн болж хоцорчээ... Гэхдээ дарангуйлагчдыг үзэн ядах үзэл сэтгэл зүрхэнд гүнзгий нуугджээ" гэжээ. Яг тэрний ачаар л монголчууд мориндоо мордож аз жаргалын аянд гарч төрөө төвхнүүлж насаа уртасгаж чадсан билээ. "Тавин жилийн дараа мөхнө" гэсэн хар төлгийг монголчууд худал хуурмаг хоосон үг болгон чадаад тэрхүү заасан хугацаа нь болоход 600-хан мянгаас хоёр сая ам бүлтэй өнөржсөн айл болж чадсан юм. Тэгвэл "зуун жилийн дараа мөхнө" гэсэн үг бас худлаа болохнээ? Тэр тухай дараачийн өгүүлэлд үзэж ажааму!
МОНГОЛЧУУД ХЭЗЭЭ МӨХӨХ ВЭ?
ЗУУН ЖИЛИЙН ДАРАА
Монголчууд тэр тусмаа өнөөгийн БНМАУ(монгол) улсын нутаг дэвсгэр дээр аж төрж буй монголчуудыг ойрын зуун жилд үгүй болно гэж өрнөдийн нэгэн монголч эрдэмтэн айлдсан юм. Тэрээр далдыг харагч юм уу, зөгнөлт зохиолч биш. Харин юм юманд нухацтай ханддаг түүхч эрдэмтэн хүн. Тэгвэл оргүй юм хэлээгүй баймаар даа. Ганцхан 100 жилийн насыг бидэнд хэн юуны учир өгөв?
"Нүүдэлчин ардын хүүхэд өрсөлдөгч соёлтнуудад уусан алга болно. Ингэж аж төрөхийн нэгэн түүхэн хэлбэр манай үед алга болж байна" гэж английн нэрт монголч эрдэмтэн Р.А.Рупен саяхан бичсэн(тавиад онд). "Монголын үндсэрхэг үзэл" номондоо цохон хэлсэн үг нь түүнээс "монголчууд зуун жилийн дараа үгүй болно" гэсэн дүгнэлт гарах гол үндэслэл нь болсон бололтой. Түүний үгийн гол утга бол нүүдэлчдийн соёл иргэншил нь аажмаар суурин соёл иргэншилд уусах замаар талийж одохыг хэлсэн ажээ. Yүнд үнэний тал бий. Яагаад гэх хүн цөөн биз ээ. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотын гудамжаар ийш тийш сонучлан хараад алхаж яваа гадаадын ямар ч жуулчнаас сэтгэгдлийг нь асуухад "өө ердөө л европын аль нэгэн улсын жижигхэн хотоос ялгах юм алга" гэж хариулдаг, үгүй гэж үг сөрөх арга байхгүй, засаг төрийн ордны нь чанх үүдийг таглаад яг л Кремлийнх шиг хар улаан чулуугаар өнгөлсөн дөрвөлжин бунхан байдаг. Орон сууцны хорооллоор ороход Москвагийн Шинэ Черемушкийн аль нэг сууцанд орж байгаа юм шиг л санагддаг. Айлын хаалганы цоож түлхүүр нь ч ижил байдаг. Ёстой л өнөөх алдартай кинонд Москва дахь сууцныхаа түлхүүрээр Ленинград дахь орон сууцанд андуураад орчихдог тухай гардгийн үлгэр давтагдаж мэдэхээр ...
Улаанбаатарын гудамжаар алхаж яваа залуучуудын зөвхөн навчгар хамар, хар үсээр нь л монгол гэж танихаар ... Тэдний гутал, хүрэм, малгай, өмд, цамц, зангиа ... ер нь юм бүгд нь цөм гадаадынх ... Амнаас гардаг таван үгний нь гурав, дөрөв нь мөн л гадаадынх... Улсын дараамын чиатрын билетийн кааснаас компанийнхаа броокерт боонд авна гээд ярьж явна. Түүний амнаас гарсан 9 үгийн хоёрхон нь монгол үг. Мөдхөн "авна" гэдэг нь хаягдаад ганцхан "улсын" гэдэг үг үлдэнэ. Тэр нь бүү гээгдээсэй дээ гэж залбиртугай. Буриадууд тэр үгийг хаяад "республикийн" гэдэг болчихсон. Өвөрлөгч нар дотор "го" гэж гоншигнох дуртай хум ч цөөнгүй. Халимагууд харин саяхнаас "тангач" гэцгээж ахин хэлд орж байна.
"Хэл, хил, мал гурвынхаа төлөө тэмцье" гэж ойрдоо монголын радио яруу найрагчийн үгээр дуугардаг болжээ. Гэвч эхний хоёр нь дайвар үг төдий үлдээд "малын" төлөө голдуу л бид өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалдсаар байна. Малгүй болчихвол монгол хөөрхийлөлтэй нь үнээн. Өөр амь зуулга байхгүй. Хилгүй болчихвол монголын бие нь үгүй болно. Хэлгүй болчихвол монголын сүнс нь үгүй болно. Yүнийг л тавиад жилийн тэртээд эрдэмтэн Роберт Рупе олж хараад бичжээ. Бичсэнийг нь монголчууд өөрсдөө хүлээж аваагүй. Учир нь тэр үед "өвчний шинж тэмдэг" бүдэгхэн байсан. Өвчин болчихно ч гэж бодоогүй. Харин ч өрнөдийн соёл иргэншлээс суралцахад саад тотгор тавих гэлээ гэж дургүйцсэн. Yүнд буруу юм байгаагүй. Гэхдээ давс ихэдвэл хоол хор болдог ёсон бий. Яагаад Рупен монголыг НYБ-д элсээгүй байх цагт ирээдүйг нь зуун жилийн орон цагаар хэмжих болсныг нь одоо түүний 1958 онд хэвлүүлсэн номноос товчлон сийрүүлье.
"Монголын ирээдүйн асуудал Хятад, Зөвлөлтийн хоорондын харьцааны ерөнхий чиг шугамаас ихээхэн хамаарах юм. Yүнд таван нөхцөл байж болохыг авч үзье" гэж уул хэсгээ эхлээд Рупен цааш бичсэн нь:
Гадаад Монгол улс Хятад руу буцан шилжиж магадгүй болох нь:
а) 1936 онд Эдгар Сноу Мао Цзе-дунаас интервью авахад: “Хятадад ардын хувьсгал
ялах цагт Гадаад монгол өөрөө хүслээрээ хятадын холбооны нэг хэсэг болж орно” гэжээ. 1944 онд Мао Цзе-дун үүнийгээ Гюнтер Штейнд давтан хэлжээ.
б) Коммунист Хятадын газрын зурагт БНМАУ-ын хойд хилийг зааглаагүй харин Зөвлөлт БНМАУ-ын хилийг тод харуулж Хятад, БНМАУ-ын хилийг заагаагүй байна.
в) Хятад, БНМАУ-ын хооронд худалдааны ажил сэргэн жил бүр өсч буй
г) Гадаад монголд цөөн орос суудаг атал хятад иргэд бөөн бөөнөөр нүүж ирсэн байна.
Дотоод ба Гадаад монгол хоёуланд нь Орос ноёрхож магадгүй болох нь:
а) Хуучин оросууд (1925 ба 1945 онд) панмонголизмыг хүлээн хүлцэж байснаас үзэхэд иймэрхүү зүйл тохиож магадгүй.
б) Дотоод монголын хэл бичигт хийсэн өөрчлөлт нь үүнээс өмнө Гадаад монголд зөвлөлтөөс хийсэн кирилл бичиг хэрэглэх өөрчлөлтөнд үндэслэв.
в) Дотоод монгол дахь Цининг хүртэл трансмонголын шинэ төмөр зам нь Оросын мэдэлд юм.
Дотоод монгол хятадын, Гадаад монгол Оросын нөлөөллийн хүрээнд хэвээр байж болох нь:
а) Дотоод ба гадаад монгол ХХ зууны ихэнх үед тусгаар салангад байсан
б) Дотоод монголын автономит мужийг хятадын коммунист намын монголчууд
удирдаж байсан болохоос Гадаад монголын коммунистууд толгойлж байгаагүй
в) Коммунист Хятад улс Гадаад монгол улсыг хүлээн зөвшөөрч Улаанбаатарт элчин сайдаа суулгаж байна
г) Зарим өндөр мэргэжилтэй, туршлагатай орос мэргэжилтнүүд, Хятад Дотоод монголыг, Орос Гадаад монголыг хөгжүүлнэ гэдэг байна
д) Дотоод монголд хятад иргэдийн тоо монгол иргэдийнхийг маш их хэмжээгээр давж байна
е) БНМАУ -ыг ЗХУ-д хураамжлахыг Орос оролдвол Хятад улс нэлээд сайн эсэргүүцнэ байх
БНМАУ-ыг ЗХУ-д нэгтгэн хураамжилж болох тухайд:
а) Хорин жилийн туршид “Бүгд Найрамдах” гэж байгаад Зөвлөлт холбоот Улсад хураамжлагдсан Тагна Тувагийн жишээ монголд мөн тийм хувь заяа тохиолдож магадгүй гэж бодогдуулна
б) Монголын коммунист нам(МАХН) улсаа жолоодож байгаа ба БНМАУ-ын албан
үйлс ЗХУ-тай гайхмаар ижилхэн тохирч байх юм
в) Зөвлөлтийн нөлөө хараан дор 37 жил байж коминтерний удирдлагад захирагдаж
байгаагаас үзэхэд Монголын биеэ даасан байдал тун хэлбэрийн төдий юм
Монголын биеэ даасан байдал ихсэж болох нь:
а) Монгол улс Хятад, Орос хоёрын хооронд яс хаяж хэрэлдүүлэн ашиг олж чадах бололцоотой юм
б) Боловсрол нөхцөлөө дээшлүүлж орчин нөхцөлөө хянаж чадах болсон нь монголчуудад өөрсдөө ажил хэргээ явуулах боломжийг нэмэгдүүлж байна
в) Төвлөрсөн засаг захиргаа ба улс төрийн хяналттай байгаа нь Улаанбаатар дахь засгийн газраас гаргасан шийдвэрээ биелүүлэх бүрэн бололцоотой болгож байна
г) Цөөн тооны Орос тус улсад сууна. Гадаад монголын засгийн газар хятад иргэдийг захирч хянаж байдаг бололтой юм
д) БНМАУ-ын засгийн газар монголчуудаас бүрдсэн ба эдний зарим нь жинхэнэ монгол эх оронч үзэлтэн болох нь гарцаагүй байна
НYБ-д Монгол гишүүнээр элсэхийн сайн талууд:
а) Монголын национализм(үндсэрхэг үзэл) нь занал сүрдүүлэгт орж хавчигдан шахагдаж байсан боловч олон улсаас түүнийг хүлээн зөвшөөрч болох гавьяатай бодит үнэн зүйл юм
б) НYБ-аас монголыг хүлээн зөвшөөрөх нь түүнээс өөрийн өвөрмөц тусгаар биеэ даасан байдлаа хадгалахад нь тусалж үндэсний хэлбэрээ алдан түүгээр ч үл барам түүхийн хогийн саванд хаягдахаас аварч болох талтай
в) Монголчууд нь коммунист бус орон ба ард түмэнтэй, үүнд өрнөдийн оронтой холбоотой байхыг ямар ч эргэлзээгүй хүсэж байна
г) Тэд үйл хэрэг, хөгжлийн асуудлыг хязгаарлагдмал боловч нэлээд хэмжээгээр өөрсдөө барьж байна
д) Монголыг ЗХУ-д хураамжлан нэгтгэх эсэх асуудлыг Орос цэгнэн үзэж байгаа энэ үед БНМАУ-ын НYБ-ын гишүүн болох асуудал орост муугаар нөлөөлж болох юм. Хэрэв НYБ-д орвол ядаж цөөн тооны монгол төмөр хөшигнөөс гаран дэлхийг үзэж түүний амьдралыг мэдэх юм. Хэрэв НYБ-д орвол ядаж цөөн ч гэсэн өрнөдийнхөн албан ёсоор чөлөөтэй явж БНМАУ-ын тухай бүрэн гүйцэд баримт мэдээ олж болох юм.
НYБ-д гишүүнээр элсэхийн саар талууд:
а) БНМАУ НYБ-д орсон ч, ороогүй ч өөрөө биеэ даасан бодлого явуулж чадахгүй, одоогоор болон ойрын ирээдүйд Ерөнхий Ассамблей дээр ЗХУ-тай дуу нийлүүлж байх болно
б) Тус улсын засгийн газарт чөлөөтэйгөөр шилж сонгогдсон хүмүүс биш гагцхүү улс төрдөө дурамжхан бөгөөд хүлцэнгүй ард иргэдийг удирдан суугаа цөөн тооны сонгомол (элит) бүлэг этгээдүүд ордог
в) Yндэсний Хятад (формоза) нь БНМАУ-ыг НYБ-д орохыг яриангүй эсэргүүцнэ
г) АНУ нь Монголыг НYБ-д оруулахыг дэмжвэл бодлоо өөрчилсөн болж коммунистууд үүнийг "бууж өгсөн" гэж тайлбарлах болно гэжээ.
Монголын ойрын ирээдүйг 1958 оны 4,7,10 дугаар саруудад Их Британий Вангийн
нэрэмжит Төв Азийн сэтгүүлд хэвлүүлсэн "Монголын үндсэрхэг үзэл" бүтээлдээ Роберт Рупен ингэж бичсэнийг бага зэрэг товчилсон чөлөөт орчуулгаар дээр иш татлаа. Энэ бүхэн тэр л маягаараа өнөөг хүртэл үргэлжилсэн бол Рупений тооцоо онох ч байсан байж болно. Гэвч үйл явдал өөрөөр эргэж монголчууд 1961 онд НYБ-д элссэн юм. Улмаар 1990 онд ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн замыг сонгон авсан билээ. Гэвч эрдэмтэн Рупений санамжаас нэлээд зүйл түүний хэлснээр буюу түүнээс ч долоон дор байдлаар давтагдсаар байгааг анзаарахгүй юм бол түүний таамаглалын хугацааны бараг тал хувь нь өнгөрчихөөд байгаа ажээ. Yлдсэн хагас зуун жилд монголчууд биеэ шинжиж, төрөө засах тун их ажил үлдээд байгаа юм биш үү! Болгоогтун!
ГУРВАН ЗУУН ЖИЛИЙН ДАРАА
"Монголчууд 50 жилийн дараа мөхмой" гэж энэ зууны эхээр монголоор аялан явсан өрнөдийн жуулчид зөгнөн бичсэн. Тэд ядуу дорой, өвчин эмгэгт баригдсан цөөхөн хэдэн монголчуудыг нүдээр хараад тэгж хэлцгээсэн. Тэр цагтаа яах аргагүй үнэн үг байлаа. Гэвч монголчууд үр үндсийг нь таслах гэж байсан нийгмийн өвчнөөс эрс шийдэмгий салж чадсаны хүчинд тавин жилийн нас өгсөн муу зөнг тасалсан юм.
"Монголчууд зуун жилийн дараа мөхмой" гэж энэ зууны дундуур өрнөдийн эрдэмтэд хэлж байсан. Тэр бол улс төрийн шинжтэй дүгнэлт байсан. Юу гэвэл улс орныхоо тусгаар тогтнол, улс төрийн бие даасан байдлыг хангаж чадахгүй бол хоёр талынхаа аль нэг том хөршид нэгдэн нийлж, живж үгүй болох аюул илэрхий харагдаж байжээ. Тагна Тува ард улс ч юм уу, түвд улсын хувь заяа ч үүнийг давхар нотлон байсан хэрэг. Гэвч монголчууднэгдсэн үндэсний байгууллагад бүүр дөчөөд оны сүүлчээс эхлэн арав гаруй жил элдэв бэрхшээлийг даван туулсаар гишүүнээр элсэн орж чадсан юм. Дэлхийн зуугаад оронтой "алтан аргамжаар" холбогдож чадсан билээ. Тийнхүү улс төрийн баримжаагаар зуун жилийн нас өгсөн тэр зөнг худал болгох болзлыг хангажээ.
"Монголчуудаас 300 жилийн дараа юу ч үлдэхгүй" гэж бас нэг хүн хэлжээ. Энэ тухай дор өгүүлье.
"Гурван зуун жилийн дараа монголчуудаас юу ч үлдэхгүй" гэж Ван Дайк урьдчилан хэлж байна хэмээн 1929 онд Москва, Ленинградад хэвлэгдсэн "Ханьжоугаас Москва хүртэл" номын 134 дүгээр хуудсанд дурайтал биччихсэн байгаа. Гурван зууны тэртээхийг бүр 1927 онд олоод харчихдаг ямар гээч "мэргэн" эр байгаа вэ? Арай Нострадамус биш биз? гэж бодогдож болох юмаа. Нээрээ, тэр ямар гээчийн хүн байгаа вэ.
Леон Ван Дайк гэдэг тэр хүн нь Бельгийн католик шашны хар лам байжээ. Тэр ламыг "язгууртны асар өргөн боловсролтой олон хэлний ном бүхий номын сантай, гэрэл зураг маш сайн авдаг хятад, монголын амьдрал ахуйг харуулсан хэдэн мянган гэрэл зурагтай хүн" гэж уул номонд Америкийн сэтгүүлч авгай Анна Стронг бичжээ. Yнэхээр тэр үедээ язгууртны өргөн боловсрол мэдлэгтэй ба католик шашны хар ламын хувьд шашны дээгүүр зиндааны мэдлэгтэй энэхүү бельги иргэн монголын хувь заяаны талаар оновчтой үг хэлж чадах оюуны чадавхитай гэж цаг үедээ итгэгдэхээр нэгэн байжээ. Тэрээр хятадын Нэнси хотод монголоос нэг их холгүй аж төрж байжээ. "Нээрээ монголчууд ямар нэгэн ач холбогдол, үнэ цэнэтэй гэж үү? Тэднээс ямар нэгэн бүтэлтэй юм гарна гэж үү?" хэмээн Анна Стронг мөн номынхоо 134 дүгээр талд асуулт тавьж бичжээ. Чингэж асуусан асуултандаа зари хариу авснаа ч тэр дурджээ.
"Энэ асуултанд би арай хожимхон хойт зүг аялахдаа өргөө(урга) гэж урьд нь нэрлэгдэж байгаад одоо гадаад монголын нийслэл Улаанбаатар хот гэж ахин загалмайлагдсан хотоос зарим хариуг нь олоо" гэж бичжээ.(мөн номын 134 дүгээр талд) Хориод оны дундуур монголоор дайрч явсан тэрхүү сэтгүүлч эхнэр бол Анна Лүиза Стронг гэгч бөгөөд хятадад залуу зандан насандаа очиж хувьсгалчидтай танилцан дараа нь хэд хэдэн ном бичсэн хүн юм. Сүүлд нь Мао-гийн тухай ч ном бичиж түүний ивээлээр Хятад улсад насны бөгсөнд орогнох болжээ.
"Гурван зуун жилийн дараа монголчуудаас юу ч үлдэхгүй" гэж айлдсан хар лам Ван Дайкийн үгэнд Улаанбаатар хотоос хариу авсан гэж Америкийн сэтгүүлч авгай
бичсэнийг олон жилийн дараах хэрэг явдлын мөн чанартай холбож үзэх юм бол эргэцүүлж бодохоор зүйл басчиг цөөнгүй. Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг мөхөөх гол хүчин зүйл бол суурьшлын соёл иргэншил юм. Yүнийг дэлхий дахины байдал аяндаа ил тодоор ойлгомжтой хэлээд өгч байгаа билээ. Дэлхий бүхэлдээ нүүдэлчид, бядан явагчдын өлгий байсан цаг саяхан. Гэтэл өнөөдөр 10 саяас илүү хүн амтай аймшигт хар “Мегаполис” гэгдсэн том хотууд тив болгонд хэд хэдээрээ буй болж нүүдэлчин гэж нэрлэчихмээр хүмүүс гэвэл ердөө л монгол, цыган(оорцог) хоёр үлдсэн ажээ.
Монголчууд ч гэсэн өнөөдөр жинхэнэ нүүдэлчид мөн үү? Монгол улсын хүн амын гуравны нэгээс илүү нь хот суурин газарт аж төрдөг болжээ.Дээр дурдсан Өргөө хот энэ зууны эхээр гуч гаруйхан мянган хүнтэй тосгон байсан. Гэтэл тавиад жилийн дараа зуун хорин мянгат хот болж улмаар сүүлийн гучхан жилийн дотор хагас саяас 700 мянган хүн амтай нүсэр хот болон хувираад байна. Саяхан хот байтугай шавар тагз байгаагүй Бурхантын хөндийд Дархан хот, Эрдэнэтийн овоонд Эрдэнэт хот, аймаг болгоны төвд хорь гучаас доошгүй мянган хүн төвлөрсөн бэсрэг хотууд бий болжээ. Бас сумдын төв гэж нэг жижиг мөртлөө суурин гацаанууд бий болсныг хамруулан тооцвол 360 гаруй суурин газарт монголын гурван хүн тутмын хоёр нь суурьшсан амьдралын эзэд болон хувирчээ. .... Хот руу тэмүүлэх тасралтгүй "урсгал" нэгэнт буй болжээ. Тэр урсгалын хурд улам бүр нэмэгдэж байна.
1982 онд Улаанбаатарт жилдээ 2000 хүн ирж суурьшиж байсан бол арван жилийн дараа 1992 онд 6848 хүн ирсэн байна. Түүнээс хойших жилүүдэд нийслэл чиглэсэн “хүний урсгал” улам өтгөрч 1994 онд 8080, 1995 онд 11 мянган хүн Улаанбаатарт суухаар ирэгсэд хүн бүлийг нь эрс нэмж хүнс хоол, үйлчилгээ шаардах болов. Дээр нь бас гадаадынхны хөл дарж зөвхөн 1993 он гэхэд л 7819 гадаадын иргэд суух болсны 5078 нь хятадууд байв. Ийнхүү монгол улс хүн амынхаа гучаад хувийг нийслэлдээ бөөгнөрүүлсэн "хачин улс" болон хувирав. Ийм "хачин улс" дэлхийд хоёрхон байгаа бөгөөд Чили 38.3, Уругвай 42.6 түүний дараа гурав дахь нь Монгол болов. Бахархах юм мөн үү гэвэл хараахан тийм бус ажээ. 1995 онд нийслэлд шилжин ирсэн арван нэгэн мянган хүний ард нь дор хаяад л нэг хүнд хорин таван толгойгоор бодоход 275 мянган мал хариулах эзэнгүйдэж нутагтаа үлдсэн малчдад нэмэгдэл ачаа болж байгаа биш үү? Мөн тэр хэмжээгээр(тухайлбал 1996 онд шилжин ирсэн гурван мянга гаруй өрх айл) өвөлжөө, хаваржаа эзгүйрч байж болно. Бүр өргөн хүрээгээр бодож үзвэл нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг тээгчдийн эгнээ шингэрч байна гэсэн үг. Хүнгүй соёл иргэншил гэдэг амьгүй болтлоо борцлогдсон соёл иргэншлийн идэвхгүй өв маягаар үлддэг.
Монголчууд малаа орхин худаг ус, өвөлжөө хаваржаагаа огоорон хот суурин руу тэмүүлэх болсон нь ердөө л тавиад оноос хойш буюу саяхан эхэлсэн үзэгдэл. Дөчөөд оноос арван найман аймагтай болж аймгийн төвийн шавыг тавьж байх тэр цагт Ховд, Улиастай, Цэцэрлэг, Алтанбулаг, Баянтүмэнгээс өөр суурьшсан газар бараг байгаагүй. Говь-Алтай аймгийн төвийг одоогийн Алтай хот гээд байгаа тэр газарт байгуулахаар шийдвэрлэсэн тухай хурлын баримт бичигт “Чөдрийн морины өвстэйг бодож” Есөнбулагт байгуулахаар болсон байдаг нь хот байгуулах цагаан толгойг мэдэхгүй зөвхөн хот айлын түр буух бууц товлох хэмжүүртэй хүмүүс байсныг гэрчлэн үлджээ. Энэчлэнгээр улсын нийслэл Улаанбаатар хотыг ч хот байгуулалтын нарийн тооцоогүйгээр дээр дээр нь нэмэн барьж байгуулсаар өнөөдөр хүн амын гуравны нэгийг бөөгнөрүүлсэн нүсэр бөгөөд ундуй сундуй суурин, тэгээд ч идэш хоол, сууц үйлчилгээг нь дийлэхээргүй "хөлд дарагдсан" хөөрхийлөлтэй мөртлөө олон ам бүлтэй, омголон зантай, хэрэг зөрчил, хулгай дээрэм, муу муухай юм үүрлэсэн шоргоолжны үүр шиг орон газар болон хувирав.
Нийслэлд амьдрал хөнгөн биш боловч сонирхол татах юм цөөнгүй байгаагийн гол нь орчин үеийн тохилог орон сууц, гэрэл цахилгаан, үзвэр үйлчилгээ, эд бараа, хөгжил хөдөлгөөнөөр хөдөөгөөс хавьгүй давуу юм. Тэр бүхэнд татагдсан хөдөөгийн залуус хот руу дэнгийн эрвээхэй шиг тэмүүлнэ. Хүүхдийнхээ аяыг дагадаг өвгөд хөгшид мөн л тэднийгээ бараадна. Тийнхүү өнөөх дэлхийд содон харагдаж гайхуулах гээд байгаа "нүүдэлчний соёл иргэншил" гэгч маань "суурин соёлын" нялуун цээжинд тас тэврүүллээ. Агь таанын үнэр нь сүрчиг бүрчигнийхээр солигдоно. Гол горхины хоржигноон нь машин тэрэгний хархираагаар солигдоно.Айраг цагааны сэнгэнэсэн амт нь архи пивоны нясуугаар солигдоно. Дөрвөн хананд хашигдаж уур уцаар нэмэгдэж алсын бараа харахгүйд нүдний хараа муудна. Уурын халаагуурт дасан хүүршээд жавар даахаа больж, суугаа амьдралын эрхээр судас шөрмөс суларч монгол зүснээс өөр монгол гэмээр юмгүй болно.
"Монголоо алдмар" гэдэг хараал жинхэнэ ёсоороо хүрч морьтон ардынхаа заншил
соёлоос хагацна. Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг аврах хадгалах тухай хичнээн мэргэн цэцэн гоё үгээр яривч суурьшлын соёл иргэншилд өөрийн эрхгүй гулсан орж уусан ууссаар "монголчуудаас юу ч үлдэхгүй" гэж хэлсэн Ван Дайкын ёрлол нь дурдсан хугацаанаасаа өмнө ёсоороо болохыг няцаах баталгаа долоо хоногт 150 хүнээр ам бүл нь төрөлтөөр биш түрэлтээр нэмэгдэж байгаа Улаанбаатар нийслэлд л өнөөдөр лав алга. Монголын асуудал гэдэг бол одоо хотын асуудал болоод байна. Нэгэнт бөөгнөрлийн гол төв болчихсон хотуудыг тараах, үгүй хийх арга байхгүй, тэгэх ч ёсгүй. Төрчихсөн хүүхдийг хэвлийд нь буцаах аргагүйн адил нэгэнт төрчихсөн хот суурингууд хоног хоногоор томорч л таарна. Суурин соёл иргэншлээс зайлж зугатсан ард зон өнөөгийн дэлхийд алга. Суурин соёл бүхнийг залгина. Өнгөрсөн зууны жар далаад оноос Оросын тариачид хот суурингуудад тэмүүлж хөдөө нутаг нь эзгүйрсэн шиг энэ зууны жараад оноос монголын малчид хот сууринд татагдаж малын бэлчээр зэлүүдширч байгаа нь нүүдлийн соёл иргэншлийн нэгэн өвөрмөц хэвшил мөдхөн төрөл арилжихын цондон болж байгааг зөвхөн бельгийн хар лам ВанДайк ч биш өрнө зүгийн ажигч гярхай хүмүүс томруулагч дурангүйгээр харж, ажиглаж, хэлж бичиж байгаа нь ойлгомжтой. Илүү давуу талуудаараа суурин осёл иргэншил ноёрхох арга зам ганцхан бий. Тэр нь хоёр соёл иргэншлийг зүй зохистой хослуулсан нөхцөл байдлыг бүрдүүлэх төрийн үзэл баримтлал бий болгож урт удаан хугацаанд цогцолбор хэлбэрээр хэрэгжүүлэх бодлого юм. Өөрөөр хэлбэл хоймсон соёл иргэншлийн(бицивилизация) бодлогыг монгол хүн бүрийн дотор ухаанд бойжуулж буйлуулах хэрэгтэй юм. Тэгсэн цагт бид соёл иргэншлийн хувьд гурван зуу байтугай гучин мянган жилд ч урт настай удаан жаргалтай аж төрж чадна.
1996 он.
М.Монтень
Нэрт эрдэмтэд, зохиолч, сурган хүмүүжүүлэгчдийн сургаал номлол, үзэл санаа, судлал туурвилийн бүтээлүүдтэй танилцаж, сайн номтой нөхөрлөөсэй гэсэн сэтгэлийн үүднээс энэ бүлэг сэдвийг бэлдлээ.
Нийтлэгч: Л.Түдэв
Монголчууд хэзээ мөхөх вэ?
ТАВИН ЖИЛИЙН ДАРАА
Монголчуудыг мөхөж байгаа үндэстэн гэсэн айхтар яриаг XX зууны эхээр өрнөдийн хүмүүс дэлхий дахинаа дэгдээсэн юм. “Тавин жилийн дараа мөхнө” гэж тэд анхны таамаг гаргажээ. Гэвч тавин жилийн хугацаа нь дуусахад 600-гаадхан мянган ам бүлтэй байсан монгол улс хоёр сая дахь иргэнээ эх барьж авсан юм. "Зуун жилийн дараа мөхнө" гэж дараах таамаглал нь гарчээ. Гэвч тэр хугацаа нь дуусах хараахан болоогүй байна. Мөн 300 жилийн нас өгсөн ч "500 жилийн дараа мөхнө" гэж хамгийн өгөөмөр нэгэн таамагласан нь бас бий. Тэр тухай ихэд шуугицгаах боллоо. Тэгэхээр яагаад ийм таамаглал гарах болсныг сөхөж үзвэл их олон юм ойлгогдох бизээ.
ТАВИН ЖИЛИЙН НАСЫГ БИДЭНД ХЭН
ХЭЗЭЭ, ЯАГААД ӨГСӨН БЭ?
Хорьдугаар зууны эхээр өрнөдийн улс гүрнүүдийн хараа дорно зүг рүү эргэж Ази тивийг нойрноос нь сэрээсэн юм. Монгол, Солонгос, Энэтхэг, Хятад, Вьетнам, Түвдийн зүг өрнөдийн аян эхлэж түүний үйлийн үрээр Солонгос, Вьетнам, Энэтхэг, Хятад улсууд хоёр хоёр хуваагдаж өнөө хүртэл салж сарнисан гэр бүлийн хэрүүл тасраагүй чигээрээ шинэ зуунд шилжив бололтой. Харин хоёр Вьетнам нийлжээ. Хятад, Тайваниа авахаар завдаж Хонконгоо нэгтгэхэд нэгэнт тулж ирээд байна. Монголын хувь заяа бол тэдгээрээс төө өмнө гурав хуваагдах тавилантай учирч хальж гарах нь гарч, буруу харах нь харж, өвөрт орох нь орж гадаа үлдэх нь үлдээд хэдийнэ хэвшил болж орхисон байлаа. Гэвч хорьдугаар зууны "олз хуваах" их гүрнүүдийн шинэ мөрөөдөлд өнөөх Монгол мөн л дахин багтжээ. Шууд хуваах шууд бусаар хуваах хоёр аргын аль нь тохирохыг тандаж мэдэхээр Монголын үл ойлгогдох уудам тал говь руу эрдэм номын мөр хөөх сайхан нэрээр өрнөдөөс эрдэмтдийг хойно хойноос нь дараалан илгээж эхлэв. Прежевальский, Потанин, Певцов, Ядринцев, Козлов, Хэдин, Эндрюс гээд л хаант оросын голдуу жуулчид хорьдугаар зууны эхээр монгол руу ёстой л бэлчиж билээ. Тэднээс дуулиан багатай ч гэсэн худалдаа наймааны зорилготой өөр өдий төдий экспедиц монголд бужигнаж байсан. Тэр жилүүдэд монголын тухай олон арван ном хэвлэл гаргаж байж. Тэр бүхнийг эргэн харвал монгол орны баялагт гайхан бишрэхийн хамт хүн ардын нь хувь заяанд харамссан үг өгүүлбэр олонтаа тохиолдоно. Монгол орныг "шуудайтай алт" гэж тэд нэрлэсэн юм. Монголчуудыг "мөхөж буй үндэстэн" гэж тэд бас нэрлэсэн нь олон. Хоёулаа үнэн үг байсан нь хоржоонтой. Яагаад "Шуудайтай алт" гэсэнд тайлбар хэрэггүй. Харин яагаад "мөхөж байгаа үндэстэн" гэсэнд тайлбар хэрэгтэй. Яагаад гадаадын хүмүүс монголчуудыг мөхөж байгаа үндэстэн, тавьхан жилийн дараа үгүй болно гэж хорьдугаар зууны эхээр "муу ёрлосоноо" тэд өөрсдөө ном зохиолдоо тодорхой бичжээ.
Нэгэн зүйл.
"....Бараг л урьдаас санаатайгаар энд тархаасан тэмбүү өвчин ард олонд халдварлажээ. Хятадууд бас энд тахал холерын халдвар тархаахыг оролддог тухай ч яриа бий" гэж оросын тагнуул Пестовский "Орчин цагийн монгол" гэдэг номондоо дурджээ. (1915 онд хэвлэгдсэн мөн номын 11 дүгээр талд) Тэмбүү өвчин хятадын Дэнфү хотоос монголд дэлгэрээд мөнөөхөн хотын нэрээр "алдаршжээ". Тэр нь харцаас хааныг хүртэл олон эрс эмсийг үргүй болгожээ.
Бас нэгэн зүйл.
"... Хятадаас монголд явуулж буй бодлогын эцсийн зорилго нь энэ улс орныг бүрэн
хоосруулж үндсэн хүн амыг нь хорогдуулахад оршино. Тийнхүү монголчууд бөөн хятадууд дотор живж уусах юм" гэж И.И.Попов "Тэнгэр тэтгэсэн гүрнээс дундад иргэн улс хүртэл" (М.1912 он, 224 дүгээр талд) номдоо дурджээ. Монголчуудыг гурван зууны турш колоничлохдоо хятадууд түүхий шавар хэрэмтэй цэргийн хэдэн хориг цайз(Ховд, Улиастай, Амгаланбаатар) модоор зангидаж босгосон хэдэн сүмээс өөр юу ч барьж байгуулаагүй юм. Цагийн гар даахаар нэг ширхэг ч барилга байгууламжийг тэд монгол газар үлдээсэнгүй. "Хятадын засгийн газар Монголд хорвоод хосгүй автономит өгөөд бүхэл бүтэн зуунуудын туршид монголд соёл эдийн засгийн арга хэмжээ зохион байгуулахад нэг ч улаан мөнгө өгөөгүй юм" гэж оросын агрономич И.М.Морозов бүүр 1918 оны үед бичсэн нь аргагүй үнэн үг юм.(Монголд хийсэн Москвагийн худалдааны экспедиц, М.1912, 278 дугаар талд)
Өөр нэгэн зүйл.
"... Хувцас нь элдэв бөөс хуурсаар шигээстэй байхад монгол хүн бараг л тэдгээртэй найз юм шиг ажрахгүй, харин европ хүн тийм гэрт амсхийх ч заяа үздэггүй. Ийм бохир заваанаасаа болж монгол хүн ой гутан зугтаамаар эвгүй өвөрмөц үнэр ханхлуулдаг..." гэж мөнөөхөн Морозов мөнхүү номын 223 дугаар талд бичжээ. Ахуйн хувьд иймдээ хүрсэн монгол хүний хүнс тэжээлийн тухай гэвэл "монголчууд өвчилсөн болон үхсэн малын тэр ч байтугай бүр боом, сахуу, тахал өвчнөөр үхсэн малын махыг ердөө эрүүл малын мах шиг идэхээр барахгүй хот сууринд бусад хүнсний зүйлтэй хамт зарж худалдахыг ч зөвшөөрдөг" гэжээ. (Мөн номын 225 дугаар талд)
Эрүүл мэнд, идэж уух, эрх мэдэл нь иймэрхүү болчихсон улс үндэстэнд мөхөх сүйрэх хугацааг нь бодоод үзэхэд сайндаа л нэгэн жаранд тэсэх төдий хугацаа үлджээ гэж таамаглахаас аргагүй хэрэг байжээ. Yнэхээр л тэр янзаараа өнөөг хүрсэнсэн бол монголчууд үндэстний хувьд үгүй болох нь гарцаагүй байсан бизээ. Гэхдээ гадаадын хүмүүс бас ч сохор таамаглалаар хийсвэр ханддаггүй нь оносон хэрэг. Жишээ мөнөөхөн И.Морозов цааш нь бичихдээ "одоо үед (1912) хятад пүүс юмуу наймаачинд өргүй монгол хүн олоход хэцүү болжээ... Монгол хэзээ нэг цагт өөрийнх нь байсан мал сүргийнхээ зөвхөн адгуулагч, манаач нь төдийхөн болж хоцорчээ... Гэхдээ дарангуйлагчдыг үзэн ядах үзэл сэтгэл зүрхэнд гүнзгий нуугджээ" гэжээ. Яг тэрний ачаар л монголчууд мориндоо мордож аз жаргалын аянд гарч төрөө төвхнүүлж насаа уртасгаж чадсан билээ. "Тавин жилийн дараа мөхнө" гэсэн хар төлгийг монголчууд худал хуурмаг хоосон үг болгон чадаад тэрхүү заасан хугацаа нь болоход 600-хан мянгаас хоёр сая ам бүлтэй өнөржсөн айл болж чадсан юм. Тэгвэл "зуун жилийн дараа мөхнө" гэсэн үг бас худлаа болохнээ? Тэр тухай дараачийн өгүүлэлд үзэж ажааму!
МОНГОЛЧУУД ХЭЗЭЭ МӨХӨХ ВЭ?
ЗУУН ЖИЛИЙН ДАРАА
Монголчууд тэр тусмаа өнөөгийн БНМАУ(монгол) улсын нутаг дэвсгэр дээр аж төрж буй монголчуудыг ойрын зуун жилд үгүй болно гэж өрнөдийн нэгэн монголч эрдэмтэн айлдсан юм. Тэрээр далдыг харагч юм уу, зөгнөлт зохиолч биш. Харин юм юманд нухацтай ханддаг түүхч эрдэмтэн хүн. Тэгвэл оргүй юм хэлээгүй баймаар даа. Ганцхан 100 жилийн насыг бидэнд хэн юуны учир өгөв?
"Нүүдэлчин ардын хүүхэд өрсөлдөгч соёлтнуудад уусан алга болно. Ингэж аж төрөхийн нэгэн түүхэн хэлбэр манай үед алга болж байна" гэж английн нэрт монголч эрдэмтэн Р.А.Рупен саяхан бичсэн(тавиад онд). "Монголын үндсэрхэг үзэл" номондоо цохон хэлсэн үг нь түүнээс "монголчууд зуун жилийн дараа үгүй болно" гэсэн дүгнэлт гарах гол үндэслэл нь болсон бололтой. Түүний үгийн гол утга бол нүүдэлчдийн соёл иргэншил нь аажмаар суурин соёл иргэншилд уусах замаар талийж одохыг хэлсэн ажээ. Yүнд үнэний тал бий. Яагаад гэх хүн цөөн биз ээ. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотын гудамжаар ийш тийш сонучлан хараад алхаж яваа гадаадын ямар ч жуулчнаас сэтгэгдлийг нь асуухад "өө ердөө л европын аль нэгэн улсын жижигхэн хотоос ялгах юм алга" гэж хариулдаг, үгүй гэж үг сөрөх арга байхгүй, засаг төрийн ордны нь чанх үүдийг таглаад яг л Кремлийнх шиг хар улаан чулуугаар өнгөлсөн дөрвөлжин бунхан байдаг. Орон сууцны хорооллоор ороход Москвагийн Шинэ Черемушкийн аль нэг сууцанд орж байгаа юм шиг л санагддаг. Айлын хаалганы цоож түлхүүр нь ч ижил байдаг. Ёстой л өнөөх алдартай кинонд Москва дахь сууцныхаа түлхүүрээр Ленинград дахь орон сууцанд андуураад орчихдог тухай гардгийн үлгэр давтагдаж мэдэхээр ...
Улаанбаатарын гудамжаар алхаж яваа залуучуудын зөвхөн навчгар хамар, хар үсээр нь л монгол гэж танихаар ... Тэдний гутал, хүрэм, малгай, өмд, цамц, зангиа ... ер нь юм бүгд нь цөм гадаадынх ... Амнаас гардаг таван үгний нь гурав, дөрөв нь мөн л гадаадынх... Улсын дараамын чиатрын билетийн кааснаас компанийнхаа броокерт боонд авна гээд ярьж явна. Түүний амнаас гарсан 9 үгийн хоёрхон нь монгол үг. Мөдхөн "авна" гэдэг нь хаягдаад ганцхан "улсын" гэдэг үг үлдэнэ. Тэр нь бүү гээгдээсэй дээ гэж залбиртугай. Буриадууд тэр үгийг хаяад "республикийн" гэдэг болчихсон. Өвөрлөгч нар дотор "го" гэж гоншигнох дуртай хум ч цөөнгүй. Халимагууд харин саяхнаас "тангач" гэцгээж ахин хэлд орж байна.
"Хэл, хил, мал гурвынхаа төлөө тэмцье" гэж ойрдоо монголын радио яруу найрагчийн үгээр дуугардаг болжээ. Гэвч эхний хоёр нь дайвар үг төдий үлдээд "малын" төлөө голдуу л бид өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалдсаар байна. Малгүй болчихвол монгол хөөрхийлөлтэй нь үнээн. Өөр амь зуулга байхгүй. Хилгүй болчихвол монголын бие нь үгүй болно. Хэлгүй болчихвол монголын сүнс нь үгүй болно. Yүнийг л тавиад жилийн тэртээд эрдэмтэн Роберт Рупе олж хараад бичжээ. Бичсэнийг нь монголчууд өөрсдөө хүлээж аваагүй. Учир нь тэр үед "өвчний шинж тэмдэг" бүдэгхэн байсан. Өвчин болчихно ч гэж бодоогүй. Харин ч өрнөдийн соёл иргэншлээс суралцахад саад тотгор тавих гэлээ гэж дургүйцсэн. Yүнд буруу юм байгаагүй. Гэхдээ давс ихэдвэл хоол хор болдог ёсон бий. Яагаад Рупен монголыг НYБ-д элсээгүй байх цагт ирээдүйг нь зуун жилийн орон цагаар хэмжих болсныг нь одоо түүний 1958 онд хэвлүүлсэн номноос товчлон сийрүүлье.
"Монголын ирээдүйн асуудал Хятад, Зөвлөлтийн хоорондын харьцааны ерөнхий чиг шугамаас ихээхэн хамаарах юм. Yүнд таван нөхцөл байж болохыг авч үзье" гэж уул хэсгээ эхлээд Рупен цааш бичсэн нь:
Гадаад Монгол улс Хятад руу буцан шилжиж магадгүй болох нь:
а) 1936 онд Эдгар Сноу Мао Цзе-дунаас интервью авахад: “Хятадад ардын хувьсгал
ялах цагт Гадаад монгол өөрөө хүслээрээ хятадын холбооны нэг хэсэг болж орно” гэжээ. 1944 онд Мао Цзе-дун үүнийгээ Гюнтер Штейнд давтан хэлжээ.
б) Коммунист Хятадын газрын зурагт БНМАУ-ын хойд хилийг зааглаагүй харин Зөвлөлт БНМАУ-ын хилийг тод харуулж Хятад, БНМАУ-ын хилийг заагаагүй байна.
в) Хятад, БНМАУ-ын хооронд худалдааны ажил сэргэн жил бүр өсч буй
г) Гадаад монголд цөөн орос суудаг атал хятад иргэд бөөн бөөнөөр нүүж ирсэн байна.
Дотоод ба Гадаад монгол хоёуланд нь Орос ноёрхож магадгүй болох нь:
а) Хуучин оросууд (1925 ба 1945 онд) панмонголизмыг хүлээн хүлцэж байснаас үзэхэд иймэрхүү зүйл тохиож магадгүй.
б) Дотоод монголын хэл бичигт хийсэн өөрчлөлт нь үүнээс өмнө Гадаад монголд зөвлөлтөөс хийсэн кирилл бичиг хэрэглэх өөрчлөлтөнд үндэслэв.
в) Дотоод монгол дахь Цининг хүртэл трансмонголын шинэ төмөр зам нь Оросын мэдэлд юм.
Дотоод монгол хятадын, Гадаад монгол Оросын нөлөөллийн хүрээнд хэвээр байж болох нь:
а) Дотоод ба гадаад монгол ХХ зууны ихэнх үед тусгаар салангад байсан
б) Дотоод монголын автономит мужийг хятадын коммунист намын монголчууд
удирдаж байсан болохоос Гадаад монголын коммунистууд толгойлж байгаагүй
в) Коммунист Хятад улс Гадаад монгол улсыг хүлээн зөвшөөрч Улаанбаатарт элчин сайдаа суулгаж байна
г) Зарим өндөр мэргэжилтэй, туршлагатай орос мэргэжилтнүүд, Хятад Дотоод монголыг, Орос Гадаад монголыг хөгжүүлнэ гэдэг байна
д) Дотоод монголд хятад иргэдийн тоо монгол иргэдийнхийг маш их хэмжээгээр давж байна
е) БНМАУ -ыг ЗХУ-д хураамжлахыг Орос оролдвол Хятад улс нэлээд сайн эсэргүүцнэ байх
БНМАУ-ыг ЗХУ-д нэгтгэн хураамжилж болох тухайд:
а) Хорин жилийн туршид “Бүгд Найрамдах” гэж байгаад Зөвлөлт холбоот Улсад хураамжлагдсан Тагна Тувагийн жишээ монголд мөн тийм хувь заяа тохиолдож магадгүй гэж бодогдуулна
б) Монголын коммунист нам(МАХН) улсаа жолоодож байгаа ба БНМАУ-ын албан
үйлс ЗХУ-тай гайхмаар ижилхэн тохирч байх юм
в) Зөвлөлтийн нөлөө хараан дор 37 жил байж коминтерний удирдлагад захирагдаж
байгаагаас үзэхэд Монголын биеэ даасан байдал тун хэлбэрийн төдий юм
Монголын биеэ даасан байдал ихсэж болох нь:
а) Монгол улс Хятад, Орос хоёрын хооронд яс хаяж хэрэлдүүлэн ашиг олж чадах бололцоотой юм
б) Боловсрол нөхцөлөө дээшлүүлж орчин нөхцөлөө хянаж чадах болсон нь монголчуудад өөрсдөө ажил хэргээ явуулах боломжийг нэмэгдүүлж байна
в) Төвлөрсөн засаг захиргаа ба улс төрийн хяналттай байгаа нь Улаанбаатар дахь засгийн газраас гаргасан шийдвэрээ биелүүлэх бүрэн бололцоотой болгож байна
г) Цөөн тооны Орос тус улсад сууна. Гадаад монголын засгийн газар хятад иргэдийг захирч хянаж байдаг бололтой юм
д) БНМАУ-ын засгийн газар монголчуудаас бүрдсэн ба эдний зарим нь жинхэнэ монгол эх оронч үзэлтэн болох нь гарцаагүй байна
НYБ-д Монгол гишүүнээр элсэхийн сайн талууд:
а) Монголын национализм(үндсэрхэг үзэл) нь занал сүрдүүлэгт орж хавчигдан шахагдаж байсан боловч олон улсаас түүнийг хүлээн зөвшөөрч болох гавьяатай бодит үнэн зүйл юм
б) НYБ-аас монголыг хүлээн зөвшөөрөх нь түүнээс өөрийн өвөрмөц тусгаар биеэ даасан байдлаа хадгалахад нь тусалж үндэсний хэлбэрээ алдан түүгээр ч үл барам түүхийн хогийн саванд хаягдахаас аварч болох талтай
в) Монголчууд нь коммунист бус орон ба ард түмэнтэй, үүнд өрнөдийн оронтой холбоотой байхыг ямар ч эргэлзээгүй хүсэж байна
г) Тэд үйл хэрэг, хөгжлийн асуудлыг хязгаарлагдмал боловч нэлээд хэмжээгээр өөрсдөө барьж байна
д) Монголыг ЗХУ-д хураамжлан нэгтгэх эсэх асуудлыг Орос цэгнэн үзэж байгаа энэ үед БНМАУ-ын НYБ-ын гишүүн болох асуудал орост муугаар нөлөөлж болох юм. Хэрэв НYБ-д орвол ядаж цөөн тооны монгол төмөр хөшигнөөс гаран дэлхийг үзэж түүний амьдралыг мэдэх юм. Хэрэв НYБ-д орвол ядаж цөөн ч гэсэн өрнөдийнхөн албан ёсоор чөлөөтэй явж БНМАУ-ын тухай бүрэн гүйцэд баримт мэдээ олж болох юм.
НYБ-д гишүүнээр элсэхийн саар талууд:
а) БНМАУ НYБ-д орсон ч, ороогүй ч өөрөө биеэ даасан бодлого явуулж чадахгүй, одоогоор болон ойрын ирээдүйд Ерөнхий Ассамблей дээр ЗХУ-тай дуу нийлүүлж байх болно
б) Тус улсын засгийн газарт чөлөөтэйгөөр шилж сонгогдсон хүмүүс биш гагцхүү улс төрдөө дурамжхан бөгөөд хүлцэнгүй ард иргэдийг удирдан суугаа цөөн тооны сонгомол (элит) бүлэг этгээдүүд ордог
в) Yндэсний Хятад (формоза) нь БНМАУ-ыг НYБ-д орохыг яриангүй эсэргүүцнэ
г) АНУ нь Монголыг НYБ-д оруулахыг дэмжвэл бодлоо өөрчилсөн болж коммунистууд үүнийг "бууж өгсөн" гэж тайлбарлах болно гэжээ.
Монголын ойрын ирээдүйг 1958 оны 4,7,10 дугаар саруудад Их Британий Вангийн
нэрэмжит Төв Азийн сэтгүүлд хэвлүүлсэн "Монголын үндсэрхэг үзэл" бүтээлдээ Роберт Рупен ингэж бичсэнийг бага зэрэг товчилсон чөлөөт орчуулгаар дээр иш татлаа. Энэ бүхэн тэр л маягаараа өнөөг хүртэл үргэлжилсэн бол Рупений тооцоо онох ч байсан байж болно. Гэвч үйл явдал өөрөөр эргэж монголчууд 1961 онд НYБ-д элссэн юм. Улмаар 1990 онд ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн замыг сонгон авсан билээ. Гэвч эрдэмтэн Рупений санамжаас нэлээд зүйл түүний хэлснээр буюу түүнээс ч долоон дор байдлаар давтагдсаар байгааг анзаарахгүй юм бол түүний таамаглалын хугацааны бараг тал хувь нь өнгөрчихөөд байгаа ажээ. Yлдсэн хагас зуун жилд монголчууд биеэ шинжиж, төрөө засах тун их ажил үлдээд байгаа юм биш үү! Болгоогтун!
ГУРВАН ЗУУН ЖИЛИЙН ДАРАА
"Монголчууд 50 жилийн дараа мөхмой" гэж энэ зууны эхээр монголоор аялан явсан өрнөдийн жуулчид зөгнөн бичсэн. Тэд ядуу дорой, өвчин эмгэгт баригдсан цөөхөн хэдэн монголчуудыг нүдээр хараад тэгж хэлцгээсэн. Тэр цагтаа яах аргагүй үнэн үг байлаа. Гэвч монголчууд үр үндсийг нь таслах гэж байсан нийгмийн өвчнөөс эрс шийдэмгий салж чадсаны хүчинд тавин жилийн нас өгсөн муу зөнг тасалсан юм.
"Монголчууд зуун жилийн дараа мөхмой" гэж энэ зууны дундуур өрнөдийн эрдэмтэд хэлж байсан. Тэр бол улс төрийн шинжтэй дүгнэлт байсан. Юу гэвэл улс орныхоо тусгаар тогтнол, улс төрийн бие даасан байдлыг хангаж чадахгүй бол хоёр талынхаа аль нэг том хөршид нэгдэн нийлж, живж үгүй болох аюул илэрхий харагдаж байжээ. Тагна Тува ард улс ч юм уу, түвд улсын хувь заяа ч үүнийг давхар нотлон байсан хэрэг. Гэвч монголчууднэгдсэн үндэсний байгууллагад бүүр дөчөөд оны сүүлчээс эхлэн арав гаруй жил элдэв бэрхшээлийг даван туулсаар гишүүнээр элсэн орж чадсан юм. Дэлхийн зуугаад оронтой "алтан аргамжаар" холбогдож чадсан билээ. Тийнхүү улс төрийн баримжаагаар зуун жилийн нас өгсөн тэр зөнг худал болгох болзлыг хангажээ.
"Монголчуудаас 300 жилийн дараа юу ч үлдэхгүй" гэж бас нэг хүн хэлжээ. Энэ тухай дор өгүүлье.
"Гурван зуун жилийн дараа монголчуудаас юу ч үлдэхгүй" гэж Ван Дайк урьдчилан хэлж байна хэмээн 1929 онд Москва, Ленинградад хэвлэгдсэн "Ханьжоугаас Москва хүртэл" номын 134 дүгээр хуудсанд дурайтал биччихсэн байгаа. Гурван зууны тэртээхийг бүр 1927 онд олоод харчихдаг ямар гээч "мэргэн" эр байгаа вэ? Арай Нострадамус биш биз? гэж бодогдож болох юмаа. Нээрээ, тэр ямар гээчийн хүн байгаа вэ.
Леон Ван Дайк гэдэг тэр хүн нь Бельгийн католик шашны хар лам байжээ. Тэр ламыг "язгууртны асар өргөн боловсролтой олон хэлний ном бүхий номын сантай, гэрэл зураг маш сайн авдаг хятад, монголын амьдрал ахуйг харуулсан хэдэн мянган гэрэл зурагтай хүн" гэж уул номонд Америкийн сэтгүүлч авгай Анна Стронг бичжээ. Yнэхээр тэр үедээ язгууртны өргөн боловсрол мэдлэгтэй ба католик шашны хар ламын хувьд шашны дээгүүр зиндааны мэдлэгтэй энэхүү бельги иргэн монголын хувь заяаны талаар оновчтой үг хэлж чадах оюуны чадавхитай гэж цаг үедээ итгэгдэхээр нэгэн байжээ. Тэрээр хятадын Нэнси хотод монголоос нэг их холгүй аж төрж байжээ. "Нээрээ монголчууд ямар нэгэн ач холбогдол, үнэ цэнэтэй гэж үү? Тэднээс ямар нэгэн бүтэлтэй юм гарна гэж үү?" хэмээн Анна Стронг мөн номынхоо 134 дүгээр талд асуулт тавьж бичжээ. Чингэж асуусан асуултандаа зари хариу авснаа ч тэр дурджээ.
"Энэ асуултанд би арай хожимхон хойт зүг аялахдаа өргөө(урга) гэж урьд нь нэрлэгдэж байгаад одоо гадаад монголын нийслэл Улаанбаатар хот гэж ахин загалмайлагдсан хотоос зарим хариуг нь олоо" гэж бичжээ.(мөн номын 134 дүгээр талд) Хориод оны дундуур монголоор дайрч явсан тэрхүү сэтгүүлч эхнэр бол Анна Лүиза Стронг гэгч бөгөөд хятадад залуу зандан насандаа очиж хувьсгалчидтай танилцан дараа нь хэд хэдэн ном бичсэн хүн юм. Сүүлд нь Мао-гийн тухай ч ном бичиж түүний ивээлээр Хятад улсад насны бөгсөнд орогнох болжээ.
"Гурван зуун жилийн дараа монголчуудаас юу ч үлдэхгүй" гэж айлдсан хар лам Ван Дайкийн үгэнд Улаанбаатар хотоос хариу авсан гэж Америкийн сэтгүүлч авгай
бичсэнийг олон жилийн дараах хэрэг явдлын мөн чанартай холбож үзэх юм бол эргэцүүлж бодохоор зүйл басчиг цөөнгүй. Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг мөхөөх гол хүчин зүйл бол суурьшлын соёл иргэншил юм. Yүнийг дэлхий дахины байдал аяндаа ил тодоор ойлгомжтой хэлээд өгч байгаа билээ. Дэлхий бүхэлдээ нүүдэлчид, бядан явагчдын өлгий байсан цаг саяхан. Гэтэл өнөөдөр 10 саяас илүү хүн амтай аймшигт хар “Мегаполис” гэгдсэн том хотууд тив болгонд хэд хэдээрээ буй болж нүүдэлчин гэж нэрлэчихмээр хүмүүс гэвэл ердөө л монгол, цыган(оорцог) хоёр үлдсэн ажээ.
Монголчууд ч гэсэн өнөөдөр жинхэнэ нүүдэлчид мөн үү? Монгол улсын хүн амын гуравны нэгээс илүү нь хот суурин газарт аж төрдөг болжээ.Дээр дурдсан Өргөө хот энэ зууны эхээр гуч гаруйхан мянган хүнтэй тосгон байсан. Гэтэл тавиад жилийн дараа зуун хорин мянгат хот болж улмаар сүүлийн гучхан жилийн дотор хагас саяас 700 мянган хүн амтай нүсэр хот болон хувираад байна. Саяхан хот байтугай шавар тагз байгаагүй Бурхантын хөндийд Дархан хот, Эрдэнэтийн овоонд Эрдэнэт хот, аймаг болгоны төвд хорь гучаас доошгүй мянган хүн төвлөрсөн бэсрэг хотууд бий болжээ. Бас сумдын төв гэж нэг жижиг мөртлөө суурин гацаанууд бий болсныг хамруулан тооцвол 360 гаруй суурин газарт монголын гурван хүн тутмын хоёр нь суурьшсан амьдралын эзэд болон хувирчээ. .... Хот руу тэмүүлэх тасралтгүй "урсгал" нэгэнт буй болжээ. Тэр урсгалын хурд улам бүр нэмэгдэж байна.
1982 онд Улаанбаатарт жилдээ 2000 хүн ирж суурьшиж байсан бол арван жилийн дараа 1992 онд 6848 хүн ирсэн байна. Түүнээс хойших жилүүдэд нийслэл чиглэсэн “хүний урсгал” улам өтгөрч 1994 онд 8080, 1995 онд 11 мянган хүн Улаанбаатарт суухаар ирэгсэд хүн бүлийг нь эрс нэмж хүнс хоол, үйлчилгээ шаардах болов. Дээр нь бас гадаадынхны хөл дарж зөвхөн 1993 он гэхэд л 7819 гадаадын иргэд суух болсны 5078 нь хятадууд байв. Ийнхүү монгол улс хүн амынхаа гучаад хувийг нийслэлдээ бөөгнөрүүлсэн "хачин улс" болон хувирав. Ийм "хачин улс" дэлхийд хоёрхон байгаа бөгөөд Чили 38.3, Уругвай 42.6 түүний дараа гурав дахь нь Монгол болов. Бахархах юм мөн үү гэвэл хараахан тийм бус ажээ. 1995 онд нийслэлд шилжин ирсэн арван нэгэн мянган хүний ард нь дор хаяад л нэг хүнд хорин таван толгойгоор бодоход 275 мянган мал хариулах эзэнгүйдэж нутагтаа үлдсэн малчдад нэмэгдэл ачаа болж байгаа биш үү? Мөн тэр хэмжээгээр(тухайлбал 1996 онд шилжин ирсэн гурван мянга гаруй өрх айл) өвөлжөө, хаваржаа эзгүйрч байж болно. Бүр өргөн хүрээгээр бодож үзвэл нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг тээгчдийн эгнээ шингэрч байна гэсэн үг. Хүнгүй соёл иргэншил гэдэг амьгүй болтлоо борцлогдсон соёл иргэншлийн идэвхгүй өв маягаар үлддэг.
Монголчууд малаа орхин худаг ус, өвөлжөө хаваржаагаа огоорон хот суурин руу тэмүүлэх болсон нь ердөө л тавиад оноос хойш буюу саяхан эхэлсэн үзэгдэл. Дөчөөд оноос арван найман аймагтай болж аймгийн төвийн шавыг тавьж байх тэр цагт Ховд, Улиастай, Цэцэрлэг, Алтанбулаг, Баянтүмэнгээс өөр суурьшсан газар бараг байгаагүй. Говь-Алтай аймгийн төвийг одоогийн Алтай хот гээд байгаа тэр газарт байгуулахаар шийдвэрлэсэн тухай хурлын баримт бичигт “Чөдрийн морины өвстэйг бодож” Есөнбулагт байгуулахаар болсон байдаг нь хот байгуулах цагаан толгойг мэдэхгүй зөвхөн хот айлын түр буух бууц товлох хэмжүүртэй хүмүүс байсныг гэрчлэн үлджээ. Энэчлэнгээр улсын нийслэл Улаанбаатар хотыг ч хот байгуулалтын нарийн тооцоогүйгээр дээр дээр нь нэмэн барьж байгуулсаар өнөөдөр хүн амын гуравны нэгийг бөөгнөрүүлсэн нүсэр бөгөөд ундуй сундуй суурин, тэгээд ч идэш хоол, сууц үйлчилгээг нь дийлэхээргүй "хөлд дарагдсан" хөөрхийлөлтэй мөртлөө олон ам бүлтэй, омголон зантай, хэрэг зөрчил, хулгай дээрэм, муу муухай юм үүрлэсэн шоргоолжны үүр шиг орон газар болон хувирав.
Нийслэлд амьдрал хөнгөн биш боловч сонирхол татах юм цөөнгүй байгаагийн гол нь орчин үеийн тохилог орон сууц, гэрэл цахилгаан, үзвэр үйлчилгээ, эд бараа, хөгжил хөдөлгөөнөөр хөдөөгөөс хавьгүй давуу юм. Тэр бүхэнд татагдсан хөдөөгийн залуус хот руу дэнгийн эрвээхэй шиг тэмүүлнэ. Хүүхдийнхээ аяыг дагадаг өвгөд хөгшид мөн л тэднийгээ бараадна. Тийнхүү өнөөх дэлхийд содон харагдаж гайхуулах гээд байгаа "нүүдэлчний соёл иргэншил" гэгч маань "суурин соёлын" нялуун цээжинд тас тэврүүллээ. Агь таанын үнэр нь сүрчиг бүрчигнийхээр солигдоно. Гол горхины хоржигноон нь машин тэрэгний хархираагаар солигдоно.Айраг цагааны сэнгэнэсэн амт нь архи пивоны нясуугаар солигдоно. Дөрвөн хананд хашигдаж уур уцаар нэмэгдэж алсын бараа харахгүйд нүдний хараа муудна. Уурын халаагуурт дасан хүүршээд жавар даахаа больж, суугаа амьдралын эрхээр судас шөрмөс суларч монгол зүснээс өөр монгол гэмээр юмгүй болно.
"Монголоо алдмар" гэдэг хараал жинхэнэ ёсоороо хүрч морьтон ардынхаа заншил
соёлоос хагацна. Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг аврах хадгалах тухай хичнээн мэргэн цэцэн гоё үгээр яривч суурьшлын соёл иргэншилд өөрийн эрхгүй гулсан орж уусан ууссаар "монголчуудаас юу ч үлдэхгүй" гэж хэлсэн Ван Дайкын ёрлол нь дурдсан хугацаанаасаа өмнө ёсоороо болохыг няцаах баталгаа долоо хоногт 150 хүнээр ам бүл нь төрөлтөөр биш түрэлтээр нэмэгдэж байгаа Улаанбаатар нийслэлд л өнөөдөр лав алга. Монголын асуудал гэдэг бол одоо хотын асуудал болоод байна. Нэгэнт бөөгнөрлийн гол төв болчихсон хотуудыг тараах, үгүй хийх арга байхгүй, тэгэх ч ёсгүй. Төрчихсөн хүүхдийг хэвлийд нь буцаах аргагүйн адил нэгэнт төрчихсөн хот суурингууд хоног хоногоор томорч л таарна. Суурин соёл иргэншлээс зайлж зугатсан ард зон өнөөгийн дэлхийд алга. Суурин соёл бүхнийг залгина. Өнгөрсөн зууны жар далаад оноос Оросын тариачид хот суурингуудад тэмүүлж хөдөө нутаг нь эзгүйрсэн шиг энэ зууны жараад оноос монголын малчид хот сууринд татагдаж малын бэлчээр зэлүүдширч байгаа нь нүүдлийн соёл иргэншлийн нэгэн өвөрмөц хэвшил мөдхөн төрөл арилжихын цондон болж байгааг зөвхөн бельгийн хар лам ВанДайк ч биш өрнө зүгийн ажигч гярхай хүмүүс томруулагч дурангүйгээр харж, ажиглаж, хэлж бичиж байгаа нь ойлгомжтой. Илүү давуу талуудаараа суурин осёл иргэншил ноёрхох арга зам ганцхан бий. Тэр нь хоёр соёл иргэншлийг зүй зохистой хослуулсан нөхцөл байдлыг бүрдүүлэх төрийн үзэл баримтлал бий болгож урт удаан хугацаанд цогцолбор хэлбэрээр хэрэгжүүлэх бодлого юм. Өөрөөр хэлбэл хоймсон соёл иргэншлийн(бицивилизация) бодлогыг монгол хүн бүрийн дотор ухаанд бойжуулж буйлуулах хэрэгтэй юм. Тэгсэн цагт бид соёл иргэншлийн хувьд гурван зуу байтугай гучин мянган жилд ч урт настай удаан жаргалтай аж төрж чадна.
1996 он.
ХЭЛ – СЭТГЭХYЙ
Нийтлэгч: Ц.Дэмбэрэл
Манайхан хэл, сэтгэхүй хоёрыг хооронд нь ялгаж, салгаж ойлгоод байх шиг. Ялгаатай юу гэвэл ялгаатай, нэг нь хэл, нөгөөх нь сэтгэхүй,гэхдээ маш гүнзгий холбоотой төдийгүй бараг нэг юмын хоёр тал гэж хэлж болно. Хэлээр дамжиж сэтгэнэ. Хэл бол сэтгэхүйн эрхтэн. Эрдэмтэд олон гадаад хэл эзэмшихийг нэг цоожинд таарах олон түлхүүртэй адилтгадаг. Гадаад хэл, тэр тусмаа англи хэл эдүгээ гойд чухалд тооцогдож байна. Гэхдээ үүнийг туйлшруулж, хэтрүүлж болохгүй. Учир нь та цоожоо нэг л түлхүүрээр нээнэ, өөрөөр хэлбэл нэг л хэл дээр сэтгэнэ гэсэн үг. Хүний тархи хоёр хэл дээр зэрэг сэтгэнэ гэж байхгүй, хэрэв тэгж чадаж байвал тэр хоёрын аль нэг нь заавал оновчтой байна. Яагаад гэвэл тэр хүн аль нэг хэлийг нь илүү эзэмшсэн байдаг. Эндээс эх хэлний тухай яриа өрнөнө. Эх хэл гэдэг нь тухайн хүний хувьд эхэлж сурсан, анхлан сэтгэж эхэлсэн тэр хэл юм. Монголчууд бидний хувьд монгол хэл нь эх хэл болой. Хүн эх хэл дээрээ л голдуу сэтгэдэг, арга ч үгүй биз, эхэлж сурсан хэл гэдэг тухайн тархины хувьд түрүүлж сэтгэж сурсан үүд хаалга юм. Гүн сэтгэдэг хүмүүс эх хэлэндээ л гарамгай сайн байдаг, тэр ч бүү хэл ийм хүмүүс өөр гадаад хэлэнд төдий л сайн байгаагүй жишээ элбэг бий. Бодвол тэд бусад хэлийг сэтгэх хэрэгсэл бус, мэдээлэл олж авах утгаар л ашиглаж байсан биз. Энэ нь ч зөв юм.
Карл Марксын эх хэл нь герман. Тэрээр Лондонд 40-өөд жил амьдарсан. Герман гэхээсээ илүүтэй англи болсон нэгэн, гэтэл сэтгэхдээ, бас бичихдээ эх хэлээ л өмнөө барьдаг байв. Тэр "Капитал" зохиолоо герман хэлээр бичсэн. Ф.Энгельс Марксыг бодвол илүү олон гадаад хэл мэддэг байсан. Гэхдээ Маркст хүрч гүн сэтгэж байгаагүй. Буало Никола "Тод сэтгэсэн хүн тод өгүүлдэг" гэсэн бол Л.Толстой "Тодорхой биш үг бол тодорхой бус бодол сэтгэлийн тод шинж мөн" хэмээжээ.
Хэл үгүй бол сэтгэлгээ үгүй. Сэтгэлгээ үгүй бол хүн биш болно.Хүн эх хэлээ ямар төвшинд эзэмшинэ, яг тийм төвшинд сэтгэнэ. Эндээс эх хэлээ эзэмшихийн тулгуур ач холбогдол тодорно.Соёлгүй, бүдүүлэг харьцаатай хүн байдаг шиг соёлгүй сэтгэдэг, болхи сэтгэлгээтэй хүн таардаг.
Энэтхэгт хэлд ороогүй хоёр хүүхдийг өлөгчин чоно үүрэндээ аваачиж өсгөснийг хожим нь хүмүүс олж Амала, Камала нэр өгч, хэл зааж, хүн болгох гэж оролдоод дийлээгүй гэдэг. Энэ хоёр хүүхэд гаднаасаа хүн дүрстэй боловч мөн чанараараа хүн биш юм. Тэдний эх хэлээ эзэмших цаг нь өнгөрсөн учраас хэл сураагүй бөгөөд ингэхлээр сэтгэх чадвараа алдаж IQ =0 болжээ. Уншигч та Амала, Камала хоёр бидэнд ямар хамаатай юм гэж бодуузай. Тун их хамаатай, яагаад гэвэл тэдний хойт дүр бидний дунд өсөж торниж байна. Эх хэл дээрээ дөнгөн данган эхэлж сэтгэж сурч байтал нь хоёр гурван гадаад хэл хажуунаас нь зэрэг орчихоор тэр хүүхдийн сэтгэлгээ саатчихна. Учир юу вэ гэвэл хүүхдийн тархи нэг төвшинд хэсэг үг тогтоох, нэг үгийг олон хэлээр цээжлэх үйл ажиллагаанд хамаг эрчмээ зарцуулахад хүрнэ. Ийм үед сэтгэлгээ нь гүнзгийрэхгүй, оновчтой сэтгэж сурахгүй, харин ч олон хэлний үгс холилдож манан будан болж, барьц алдана. Барьц алдсан бөх унадаг нь жам байдаг шиг барьц алдсан сэтгэлгээ мөлийж, мохно. Өөрөөр хэлбэл сэтгэлгээ нь хомсдлын өвчинд автана. Ингэж багаасаа хатангиршиж хомсдолд автсан оюун ухааныг дахин сэргээх боломж бараг үгүй.
Гадаад хэл чармайн сурч, улмаар судалж, багагүй амжилтанд хүрсэн хэл судлаач эрдэмтэд манайд цөөн бус. Тэд эцэстээ нэг л овоон дээр очдог байх юм. Овооны нэр нь монгол хэл. Энэ юуных вэ? Хэлэнд ир гэж бий, ир ирэндээ торгон ир. Мохоо мөлгөр, гөлгөр ир хаа ч байх. Энэхүү торгон ир нь оргил сэтгэлгээний тусгал, илрэл болдогт хамаг учир буй. Зохиолчид торгон мэдрэмж, торгон сэтгэмж гэж ярьдаг даа. Сэтгэлгээгээ торгон үгээр илэрхийлнэ гэдэг ухаан. "Хөдөөгийн байдал шалдар булдар, цагийн улирал ороо бусгаа, элстэй шанд, буттай цайдмыг дагаж хаяа нэг хар гэрээс утаа суунаглана" гэж Д.Нацагдорж бичсэн. Нүднээ харагдтал бичнэ гэдэг бол авъяас. Д.Нацагдоржийн энэхүү авъяас нь герман, орос хэлээр бус чухамхүү эх монгол хэлээр илэрчээ. Хүн гадаад хэлийг хэдий чинээ сайн сурна, тэр хэмжээгээр эх хэлнийхээ яруу баялгийг мэдэрч, хамгаалж хөгжүүлэхийг эрмэлздэг аж. Энэ бол тэр хүний тархи эрүүл байгаагийн шинж.
Буурай үндэстэнг буурьтай ухаан л аварна!
Манайхан хэл, сэтгэхүй хоёрыг хооронд нь ялгаж, салгаж ойлгоод байх шиг. Ялгаатай юу гэвэл ялгаатай, нэг нь хэл, нөгөөх нь сэтгэхүй,гэхдээ маш гүнзгий холбоотой төдийгүй бараг нэг юмын хоёр тал гэж хэлж болно. Хэлээр дамжиж сэтгэнэ. Хэл бол сэтгэхүйн эрхтэн. Эрдэмтэд олон гадаад хэл эзэмшихийг нэг цоожинд таарах олон түлхүүртэй адилтгадаг. Гадаад хэл, тэр тусмаа англи хэл эдүгээ гойд чухалд тооцогдож байна. Гэхдээ үүнийг туйлшруулж, хэтрүүлж болохгүй. Учир нь та цоожоо нэг л түлхүүрээр нээнэ, өөрөөр хэлбэл нэг л хэл дээр сэтгэнэ гэсэн үг. Хүний тархи хоёр хэл дээр зэрэг сэтгэнэ гэж байхгүй, хэрэв тэгж чадаж байвал тэр хоёрын аль нэг нь заавал оновчтой байна. Яагаад гэвэл тэр хүн аль нэг хэлийг нь илүү эзэмшсэн байдаг. Эндээс эх хэлний тухай яриа өрнөнө. Эх хэл гэдэг нь тухайн хүний хувьд эхэлж сурсан, анхлан сэтгэж эхэлсэн тэр хэл юм. Монголчууд бидний хувьд монгол хэл нь эх хэл болой. Хүн эх хэл дээрээ л голдуу сэтгэдэг, арга ч үгүй биз, эхэлж сурсан хэл гэдэг тухайн тархины хувьд түрүүлж сэтгэж сурсан үүд хаалга юм. Гүн сэтгэдэг хүмүүс эх хэлэндээ л гарамгай сайн байдаг, тэр ч бүү хэл ийм хүмүүс өөр гадаад хэлэнд төдий л сайн байгаагүй жишээ элбэг бий. Бодвол тэд бусад хэлийг сэтгэх хэрэгсэл бус, мэдээлэл олж авах утгаар л ашиглаж байсан биз. Энэ нь ч зөв юм.
Карл Марксын эх хэл нь герман. Тэрээр Лондонд 40-өөд жил амьдарсан. Герман гэхээсээ илүүтэй англи болсон нэгэн, гэтэл сэтгэхдээ, бас бичихдээ эх хэлээ л өмнөө барьдаг байв. Тэр "Капитал" зохиолоо герман хэлээр бичсэн. Ф.Энгельс Марксыг бодвол илүү олон гадаад хэл мэддэг байсан. Гэхдээ Маркст хүрч гүн сэтгэж байгаагүй. Буало Никола "Тод сэтгэсэн хүн тод өгүүлдэг" гэсэн бол Л.Толстой "Тодорхой биш үг бол тодорхой бус бодол сэтгэлийн тод шинж мөн" хэмээжээ.
Хэл үгүй бол сэтгэлгээ үгүй. Сэтгэлгээ үгүй бол хүн биш болно.Хүн эх хэлээ ямар төвшинд эзэмшинэ, яг тийм төвшинд сэтгэнэ. Эндээс эх хэлээ эзэмшихийн тулгуур ач холбогдол тодорно.Соёлгүй, бүдүүлэг харьцаатай хүн байдаг шиг соёлгүй сэтгэдэг, болхи сэтгэлгээтэй хүн таардаг.
Энэтхэгт хэлд ороогүй хоёр хүүхдийг өлөгчин чоно үүрэндээ аваачиж өсгөснийг хожим нь хүмүүс олж Амала, Камала нэр өгч, хэл зааж, хүн болгох гэж оролдоод дийлээгүй гэдэг. Энэ хоёр хүүхэд гаднаасаа хүн дүрстэй боловч мөн чанараараа хүн биш юм. Тэдний эх хэлээ эзэмших цаг нь өнгөрсөн учраас хэл сураагүй бөгөөд ингэхлээр сэтгэх чадвараа алдаж IQ =0 болжээ. Уншигч та Амала, Камала хоёр бидэнд ямар хамаатай юм гэж бодуузай. Тун их хамаатай, яагаад гэвэл тэдний хойт дүр бидний дунд өсөж торниж байна. Эх хэл дээрээ дөнгөн данган эхэлж сэтгэж сурч байтал нь хоёр гурван гадаад хэл хажуунаас нь зэрэг орчихоор тэр хүүхдийн сэтгэлгээ саатчихна. Учир юу вэ гэвэл хүүхдийн тархи нэг төвшинд хэсэг үг тогтоох, нэг үгийг олон хэлээр цээжлэх үйл ажиллагаанд хамаг эрчмээ зарцуулахад хүрнэ. Ийм үед сэтгэлгээ нь гүнзгийрэхгүй, оновчтой сэтгэж сурахгүй, харин ч олон хэлний үгс холилдож манан будан болж, барьц алдана. Барьц алдсан бөх унадаг нь жам байдаг шиг барьц алдсан сэтгэлгээ мөлийж, мохно. Өөрөөр хэлбэл сэтгэлгээ нь хомсдлын өвчинд автана. Ингэж багаасаа хатангиршиж хомсдолд автсан оюун ухааныг дахин сэргээх боломж бараг үгүй.
Гадаад хэл чармайн сурч, улмаар судалж, багагүй амжилтанд хүрсэн хэл судлаач эрдэмтэд манайд цөөн бус. Тэд эцэстээ нэг л овоон дээр очдог байх юм. Овооны нэр нь монгол хэл. Энэ юуных вэ? Хэлэнд ир гэж бий, ир ирэндээ торгон ир. Мохоо мөлгөр, гөлгөр ир хаа ч байх. Энэхүү торгон ир нь оргил сэтгэлгээний тусгал, илрэл болдогт хамаг учир буй. Зохиолчид торгон мэдрэмж, торгон сэтгэмж гэж ярьдаг даа. Сэтгэлгээгээ торгон үгээр илэрхийлнэ гэдэг ухаан. "Хөдөөгийн байдал шалдар булдар, цагийн улирал ороо бусгаа, элстэй шанд, буттай цайдмыг дагаж хаяа нэг хар гэрээс утаа суунаглана" гэж Д.Нацагдорж бичсэн. Нүднээ харагдтал бичнэ гэдэг бол авъяас. Д.Нацагдоржийн энэхүү авъяас нь герман, орос хэлээр бус чухамхүү эх монгол хэлээр илэрчээ. Хүн гадаад хэлийг хэдий чинээ сайн сурна, тэр хэмжээгээр эх хэлнийхээ яруу баялгийг мэдэрч, хамгаалж хөгжүүлэхийг эрмэлздэг аж. Энэ бол тэр хүний тархи эрүүл байгаагийн шинж.
Буурай үндэстэнг буурьтай ухаан л аварна!
Түүхээ үзэхүй
Нийтлэлч: Ч.Эрдэнэ
Болсон үнэн, бодит үнэнийг түүх гэнэ. Түүхээ бага мэдэх хийгээд мэдэхээс хойш сууснаар өнгөрсөнд юу ч өөрчлөгдөхгүй. Харин ирээдүй бүдгэрч, буурь сууриа алдана. Ирээдүй маань өнгөрсний дагавар үргэлжлэл. Өөр нэгэн мөрөөдлийн гайхамшигт үзэгдэл бус. Yндэсний баялаг түүх буйн маргашгүй нотолгоо нь та бид өөрсдөө. Бид өнөөдөр оршин буй л болохоор өвөг буурал удам угсаатай нь зайлбаргүй бөгөөд тэд та бидний нэгэн адил, магадгүй илүү ихийг үйлдэн ухаарч явжээ. Хэрэв тэгээгүйсэн бол удам угсаа маань нэгэн цагт хорвоогийн адармаан дунд үгүйрэн тасарч өнөө биднийг ертөнцийн тоосноос ч олохгүй байхсан.
"Миний дотор хүн" маань түүхэн орчны нөлөө тусгалаар сүүлийн 300 жил бүрэлдэн бэхжсэн бурангуй гэхэд багадмаар үзэгдэл. Улс төр, соёл иргэншлийн олон арван үеийн дарамт шахалт монгол түмэнд хүнд туссан юм. Манай түүх, соёлыг үгүйсгэн эс тоох, устгах, нялзаан саармагжуулах оролдлого, хандлага өнөө ч үргэлжилсээр. Энэ ч талаар болсонгүй. Манай дотор хүний үндсэн бүрдэл бичил хэсгүүд сарниж, сүнс нь төөрөлдөв. Хаанахын хэнбугайн ч нүдэнд үл харагдах, гарт эс баригдах сүнс нь гагцхүү үндэсний үзэл. Хэзээ ч ийм байсан, цаашид ч улам хүчтэй байх болно. Улам хүчтэй байх болно гэдгийн учир нь үндэстэн ястны тус тусын онцгой ондоошил үгүйгээр дэлхийн нийгэм, соёл оршин тогтнох, тэр тусмаа хөгжих өөр язгуур хүчин зүйл байхгүй юм.
Нийгмийн үзэгдэлд хамгийн нийтлэг бөгөөд арилшгүй нь үндэсний үзэл хэдий ч, хэрэв эвгүй сонсогдох бол үндэсний бахархал гэе. Өнөөгөөрөө бахархдаг хүн ба үндэстэн нэгээхэн бээр ч байхгүй. Өнөөдөө сэтгэл дундуур явдаг нь гэм биш зан. Хэрэв бахархдаг бол сэтгэхүйн согогоос цаашгүй юм. Yндэсний бахархлын цөмийг нэгэнт байгуулчихсан түүх, уламжилж ирсэн соёл бүрдүүлдэг учиртай. Эдгээр нь хэн нэгний айж бэргээд буй үндэсний үзлийг гэхээсээ илүү зүгээр хувь хүний дотор хүнийг сүнс сүлджүүлж байдгаараа үлэмжийн хур чийг ба шим тэжээл юм. Хүний соёл иргэншилд хэн ямар хувь нэмэр урьд хожид оруулснаар түүх, соёлын бодит хэмжүүр гарч ирнэ. Монгол хүн хийгээд монгол түмэнд жингийн туухай хаашаа дарах бол гэж эмээх хэрэг огтоос байхгүй. Их бага бусад үндэстнээс илүүгүй гэхэд дутуу яавч дарахгүй.
Болсон үнэн, бодит үнэнийг түүх гэнэ. Түүхээ бага мэдэх хийгээд мэдэхээс хойш сууснаар өнгөрсөнд юу ч өөрчлөгдөхгүй. Харин ирээдүй бүдгэрч, буурь сууриа алдана. Ирээдүй маань өнгөрсний дагавар үргэлжлэл. Өөр нэгэн мөрөөдлийн гайхамшигт үзэгдэл бус. Yндэсний баялаг түүх буйн маргашгүй нотолгоо нь та бид өөрсдөө. Бид өнөөдөр оршин буй л болохоор өвөг буурал удам угсаатай нь зайлбаргүй бөгөөд тэд та бидний нэгэн адил, магадгүй илүү ихийг үйлдэн ухаарч явжээ. Хэрэв тэгээгүйсэн бол удам угсаа маань нэгэн цагт хорвоогийн адармаан дунд үгүйрэн тасарч өнөө биднийг ертөнцийн тоосноос ч олохгүй байхсан.
"Миний дотор хүн" маань түүхэн орчны нөлөө тусгалаар сүүлийн 300 жил бүрэлдэн бэхжсэн бурангуй гэхэд багадмаар үзэгдэл. Улс төр, соёл иргэншлийн олон арван үеийн дарамт шахалт монгол түмэнд хүнд туссан юм. Манай түүх, соёлыг үгүйсгэн эс тоох, устгах, нялзаан саармагжуулах оролдлого, хандлага өнөө ч үргэлжилсээр. Энэ ч талаар болсонгүй. Манай дотор хүний үндсэн бүрдэл бичил хэсгүүд сарниж, сүнс нь төөрөлдөв. Хаанахын хэнбугайн ч нүдэнд үл харагдах, гарт эс баригдах сүнс нь гагцхүү үндэсний үзэл. Хэзээ ч ийм байсан, цаашид ч улам хүчтэй байх болно. Улам хүчтэй байх болно гэдгийн учир нь үндэстэн ястны тус тусын онцгой ондоошил үгүйгээр дэлхийн нийгэм, соёл оршин тогтнох, тэр тусмаа хөгжих өөр язгуур хүчин зүйл байхгүй юм.
Нийгмийн үзэгдэлд хамгийн нийтлэг бөгөөд арилшгүй нь үндэсний үзэл хэдий ч, хэрэв эвгүй сонсогдох бол үндэсний бахархал гэе. Өнөөгөөрөө бахархдаг хүн ба үндэстэн нэгээхэн бээр ч байхгүй. Өнөөдөө сэтгэл дундуур явдаг нь гэм биш зан. Хэрэв бахархдаг бол сэтгэхүйн согогоос цаашгүй юм. Yндэсний бахархлын цөмийг нэгэнт байгуулчихсан түүх, уламжилж ирсэн соёл бүрдүүлдэг учиртай. Эдгээр нь хэн нэгний айж бэргээд буй үндэсний үзлийг гэхээсээ илүү зүгээр хувь хүний дотор хүнийг сүнс сүлджүүлж байдгаараа үлэмжийн хур чийг ба шим тэжээл юм. Хүний соёл иргэншилд хэн ямар хувь нэмэр урьд хожид оруулснаар түүх, соёлын бодит хэмжүүр гарч ирнэ. Монгол хүн хийгээд монгол түмэнд жингийн туухай хаашаа дарах бол гэж эмээх хэрэг огтоос байхгүй. Их бага бусад үндэстнээс илүүгүй гэхэд дутуу яавч дарахгүй.
Түүхийг мөрөөдөгчид бүтээдэг
Нийтлэгч: Ким Y Жин
Сургуулийн он жилүүдээ би тарчиг ядуухан үдсэн. Би ганцаараа ядуу байсангүй. Бараг л хүн бүхэн ядуу байсан юм. Манайхан Сөүлийн Чангчунг-донг дүүрэгт суудаг болохоор би арав гаруй километр зайтай сургуульдаа хүрэхийн тулд хоёр цаг гаруй явган явдаг байж билээ. Би Ёонсейгийн Их сургуульд суралцаж байсан юм. Халаасандаа сохор улаан зоос ч үгүй хэрнээ сэтгэлдээ дэврүүн сайхан мөрөөдөл тээж явдагсан. Yдэш орой болсон хойно номын сангийн үүдийг зөөлхөн хааж гарах яг тэр мөчид минь аль эсвэл гэрийн зүг тэнгэр ширтэн алхах холын аянд минь балчирхан цээжинд минь төрдөг байсан дурсамжит сайхан сэтгэгдлээ би одоо ч гэсэн мартаагүй. Хамаг дэлхий бүхлээрээ минийх л болохоор хоёр гардаж би түүнийг дээш өргөнө. Боломжгүй юм гэж надад байсангүй. Залуу нас минь цог золбоо зүрх сэтгэлийг минь дэврүүн мөрөөдлөөр бялхааж байлаа.
Залуу насны эрхэм нандин бүхний дотроос мөрөөдөл гэдэг хамгийн чухаг эрдэнэ билээ. Сэтгэлдээ сайхан мөрөөдөл тээн явагч хүн, хоосон ядуу амьдрал гэж юу байдгийг эс мэднэ. Чухамдаа хүн гэдэг мөрөөдөл шигээ баян тансаг байдаг юм. Өөрийн гэх юмгүй ч, хэрэв танд мөрөөдөл бий бол залуу нас гэдэг жинхэнэ амьдрал. Сэтгэлдээ мөрөөдөл тээн явагч тэр л хүмүүс түүхийг бүтээдэг. Мөрөөдөл гэдэг хорвоо дэлхийг хувирган өөрчлөх хүч юм. Өнөөгийн хорвоо дэлхийн нүүр царайг хувирган өөрчилж байгаа хүмүүс балчир залуу насандаа агуу их мөрөөдлөөр жигүүрлэн явсан гэж мөрий тавихад ч би бэлхэн. Мөрөөдөл хүнийг төлөвшүүлдэг. Мөрөөдөл нь эзнээ ч, ажил үйлсийг нь ч, бүр хувь заяаг нь ч хянадаг. Мөрөөдөл гэдэг хөвөн явагч хөлөг онгоцны залуур лугаа адил юм. Залуур нь нүдэнд тусахааргүй жижигхэн байсан ч хөлөг онгоцны хөдөлгөөн бүхнийг хянана. Тэгэхээр мөрөөдөлгүй амьдрал гэдэг залуургүй онгоцноос юуны ялгал билээ. Ганхан хөвөх залуургүй онгоц адил мөрөөдөлгүй хүн зүг чигээ алдаж замаг шороонд тээгэлтэлээ хаашаа ч юм урсан хөвөх тавилантай.
Мөрөөдөлгүй залуу нас гэвэл залуу нас биш юм. Идэр залуу насанд мөрөөдөл гэдэг
эрхэм чухаг. Чухамдаа залуу нас гэдэг өөрөө мөрөөдөл билээ. Тэгээд ч түүхийг мөрөөдөгчид бүтээдэг.
Сургуулийн он жилүүдээ би тарчиг ядуухан үдсэн. Би ганцаараа ядуу байсангүй. Бараг л хүн бүхэн ядуу байсан юм. Манайхан Сөүлийн Чангчунг-донг дүүрэгт суудаг болохоор би арав гаруй километр зайтай сургуульдаа хүрэхийн тулд хоёр цаг гаруй явган явдаг байж билээ. Би Ёонсейгийн Их сургуульд суралцаж байсан юм. Халаасандаа сохор улаан зоос ч үгүй хэрнээ сэтгэлдээ дэврүүн сайхан мөрөөдөл тээж явдагсан. Yдэш орой болсон хойно номын сангийн үүдийг зөөлхөн хааж гарах яг тэр мөчид минь аль эсвэл гэрийн зүг тэнгэр ширтэн алхах холын аянд минь балчирхан цээжинд минь төрдөг байсан дурсамжит сайхан сэтгэгдлээ би одоо ч гэсэн мартаагүй. Хамаг дэлхий бүхлээрээ минийх л болохоор хоёр гардаж би түүнийг дээш өргөнө. Боломжгүй юм гэж надад байсангүй. Залуу нас минь цог золбоо зүрх сэтгэлийг минь дэврүүн мөрөөдлөөр бялхааж байлаа.
Залуу насны эрхэм нандин бүхний дотроос мөрөөдөл гэдэг хамгийн чухаг эрдэнэ билээ. Сэтгэлдээ сайхан мөрөөдөл тээн явагч хүн, хоосон ядуу амьдрал гэж юу байдгийг эс мэднэ. Чухамдаа хүн гэдэг мөрөөдөл шигээ баян тансаг байдаг юм. Өөрийн гэх юмгүй ч, хэрэв танд мөрөөдөл бий бол залуу нас гэдэг жинхэнэ амьдрал. Сэтгэлдээ мөрөөдөл тээн явагч тэр л хүмүүс түүхийг бүтээдэг. Мөрөөдөл гэдэг хорвоо дэлхийг хувирган өөрчлөх хүч юм. Өнөөгийн хорвоо дэлхийн нүүр царайг хувирган өөрчилж байгаа хүмүүс балчир залуу насандаа агуу их мөрөөдлөөр жигүүрлэн явсан гэж мөрий тавихад ч би бэлхэн. Мөрөөдөл хүнийг төлөвшүүлдэг. Мөрөөдөл нь эзнээ ч, ажил үйлсийг нь ч, бүр хувь заяаг нь ч хянадаг. Мөрөөдөл гэдэг хөвөн явагч хөлөг онгоцны залуур лугаа адил юм. Залуур нь нүдэнд тусахааргүй жижигхэн байсан ч хөлөг онгоцны хөдөлгөөн бүхнийг хянана. Тэгэхээр мөрөөдөлгүй амьдрал гэдэг залуургүй онгоцноос юуны ялгал билээ. Ганхан хөвөх залуургүй онгоц адил мөрөөдөлгүй хүн зүг чигээ алдаж замаг шороонд тээгэлтэлээ хаашаа ч юм урсан хөвөх тавилантай.
Мөрөөдөлгүй залуу нас гэвэл залуу нас биш юм. Идэр залуу насанд мөрөөдөл гэдэг
эрхэм чухаг. Чухамдаа залуу нас гэдэг өөрөө мөрөөдөл билээ. Тэгээд ч түүхийг мөрөөдөгчид бүтээдэг.
Сэтгэлээр унагаах зэвсэг бүү үзэгд
Нийтлэгч: Л.Түдэв
Хүн төрөлхтөн хүй нэгдлийн үеэс хойш халуун зэвсэг хуримтлуулсаар байгаад хорин нэгдүгээр зууны босгон дээр тулж ирэхдээ зэр зэвсгэндээ тээглэж унахаар болоод байна. Мод шийдэм, хутга шөвөг, сүх жад, нум сум, сэлэм буу мэт аль дивангарын цагт хоцрогдож оронд нь цөмийн, устөрөгчийн, нейтроны бөмбөгнүүд тэрчлэн хорт утаа, биологийн хөнөөлт бодис, үр үндэс таслах аюулт жатга гараад зогсоогүй сүүлийн үед сэтгэлээр алах(психотроника) зэвсэг буй болж түүнийг шамдан боловсруулаад зогсохгүй үе үе туршсаар байна. Шамбалын дайнд түүнийг хэрэглэх домог буй.
Одоо үед хамгийн хөнөөлтэй аймшигтай зэвсэг гэвэл халуун цөмийн бөмбөг мөн боловч тэрнээс хэдэн хувь илүү хорлонтой мөртлөө нүдэнд үл үзэгдэх егүүтгэлийн хэрэгсэл нэгэнт бий болжээ. Хөрөнгөжсөн томоохон гүрнүүдэд ийм зэвсэг хийж, туршиж, боловсронгуй болгосоор байгаа нь одоо нэгэнт нуух аргагүй болчихжээ.
Бүүр тавь шахам жилийн тэртээ Америкийн "Майами Ньюс" сонинд "Тархи угаах арга" гэсэн нэртэй өгүүлэл гарсан нь үнэн хэрэгтээ "хөх шувуу" хэмээх маш нууц хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга зүйн нууц цухалзсан хэрэг байжээ. Тэрнээс хоёр жилийн дараагаар мөнөөхөн чиглэлийг "психотроника" (сэтгэл дэнсэлгээ) гэсэн албан ёсны нэр томъёотой болжээ. Аливаа нээлт хоёр "а"(алах, аврах) ухагдахуунтай байдгийн адилаар сэтгэл дэнсэлгээ(психотроника) судлал нь хүнийг сэтгэлээр засах эсвэл сэтгэлээр алах хоёр талтай байлаа. Халуун цөмийн урвалыг нээсэн аугаа их ололт ямархуу богино хугацаанд хүнийг үй олноор нь хөнөөх зэвсэг болон хувираад зогсоогүй юунд ч хэнд ч хор хүргэлгүй дорно зүгт амгалан оршиж байсан нэрд гараагүй хоёр хот дээр тэсэрч хичнээн олон хүний аминд хүрч ямар их сүйтгэл учруулсан тухайг өнөөдөр дэлхийд мэдэхгүй хүн бараг байхгүй. Бараг хагас зуун жилийн туршилт судалгааны байнгын идэвхтэй эргүүлэг дунд төгөлдөржсөөр ирсэн "психотроника" судалгаа одоо үед шууд зэвсэг хэлбэрт шилжин хувирахад төлөөгүй болжээ. Өөрөөр хэлбэл "сэтгэлээр алах" зэвсэг нэгэнт бий болжээ гэсэн үг. Тийм зэвсэг шинэ юм шиг санагдавч үнэндээ хуучны хуучин зэвсэг ахин өндөр дээд түвшинд давтагдан гарч ирж байгаа гэж болно. Хүй нэгдлээс ч өмнө хүн тийм зэвсэгтэй байжээ. Түүнийг "хараал" гэдэг байсан ажээ. "Хараал" бол хүн хүндээ муу санаж сэтгэлээр түүнийг үхүүлэх оролдлого хийдэг балар эртний хүмүүсийн анхдагч зэвсэг юм. Эхлээд биеэ хамгаалах хэрэглүүр байсан нь маргаангүй. Дараа нь бусдын эсрэг чиглэсэн ажээ. Өнөөгийн "психотроника" (сэтгэл дэнсэлгээ) бол эцсийн дүнд балар эртний хараалын одоо цагийн боловсронгуй хэлбэр мөн.
Дэлхийн анхдугаар дайны дараахан Берлин, Мюнхен хотуудад "ногоон хүмүүс" гэж нэрлэгдсэн хачин хэсэг бүлэг хүн маш битүүлэг, нууц байдалтай амьдрах болсон юм гэдэг. Тэд нарыг анхандаа монгол хүмүүс гэж андуурч байсан боловч үнэндээ Энэтхэг, Түвд гаралтай зөнч тарнич, гүртэн, зодоч, хараалч нар байжээ. Тэд дэлхийн хоёрдугаар дайны үед “Аненербе” гэдэг нууцлагдсан хэлтэст ажиллаж Гиммлерт шууд захирагддаг нууцаа Гитлерт л хэлдэг тусгай алба байжээ. Ялангуяа "Агарти" дамжааны түвд лам нарын зөвлөмжийг Гитлер онцгой анхаардаг байсан гэдэг. Тэд хүнийг сэтгэлээр болон бусад аргаар егүүтгэхэд чиглэсэн "зай" боловсруулахад хүчин зүтгэж явжээ. Хэдийгээр тэдэнд их найдлага тавьж тэд ч "ид шидийг" үзүүлэхээр завдаж байсан ч дэлхийн хоёрдугаар дайн санаснаар нь болоогүй ажээ. "Шамбалын дайны" зөгнөл буруу даваагаар орж сүйрэх үед дайны сүүл рүү тэрхүү мянга орчим "ногоон хүмүүс" өөрсдөө амиа хорлож эцэс болжээ. Өнөөг хүртэл нууцлагдсаар буй тэрхүү бүлэг хүмүүсийн явдал нь бусдыг хөнөөх "зай" бүтээх болон сэтгэлээр үхүүлэх зэвсэг буй болгоход чиглэж байсан нь харин нууц биш болжээ.
Сэтгэл гансруулах арга ширэг бол маш эртний үзэгдэл боловч өнөө үед ахин сэргэж
XXI зуунд хүчээ авч маш их хөнөөл тарьж мэдэх нэгэн аюул мөн. Аль дээр цагт мартагдсанаар барахгүй хөсөр хаягдсан хуучин тэрхүү шийдмийг зах зээлийн харилцааны давалгаанд хөл алдаж сандрахдаа зарим монгол хүн шүүрэн авч ашиг хонжоо хайж байгаа сураг бас гарах боллоо. Нэгэн тийм хүн өөрийгөө "хараалч" хэмээн мэдээлснээс болж долоон буудалд суудаг тэдний хашаанд хэдэн зуун хүн багширч сүүл сүүлдээ тэрээр үл мэдэгдэх зүгт зугтан зайлахаас аргагүй болсон тухай "Улаанбаатар" сонин мэдээлсэн байлаа. Бусдад муу санаж, сэтгэлээр үхүүлэхийг санаархдаг хүн тийм олноороо бидний дунд байна гэдэгт нэг л итгэмээргүй боловч бодит баримт хөдлөшгүй гэрчлэх ажээ. Сайтар мартагдсан хуучин зэвсгийг сэлбэн засаж боловсронгуй болгон хүн нь хүнийхээ эсрэг хандуулахыг санаархдаг тэр хачин үзэгдэл “хүмүүнлэг ардчилсан” нийгэм байгуулж буй гэгдэх улс орнууд, түүний дотор Монголд сүүтгэнэн харагдах болсон нь гайхмаараар зогсохгүй сэрдхийн цочирдмоор юмны нэгэн яах аргагүй мөн ажгуу.
"Психотроника" (сэтгэл дэнсэлгээ) судалгааг хийж буй улс орнууд сэтгэл заслын талыг нь голчлон барьж хөгжүүлбэл хүн төрөлхтөнд буянтай үйлс бүтээх бөгөөд сэтгэлээр алах тал руу халтирвал нүгэлт хэргийн эзэн болох нь зайлшгүй юм. Том гүрнүүдэд сэтгэл үелзүүлэх давтамж бүхий үүсгүүр, биолокацын төхөөрөмж зэргийг аль хэдийнээ зохион бүтээгээд хэрэглээнд оруулчихсан ажээ. Түүний тусламжаар хүний ухамсарт түлхүүр бүхий дохио өгч түүнийгээ программчилж улмаар тодорхой хэмнэлээр ажиллуулдаг бөгөөд тэр дохио нь ямар нэгэн дуу авиа ч юмуу эсвэл дуу юмуу харилцуур утасны хонхны чимээ байж болно. Шөнийн 12-оос нэг цагийн хооронд шүлэг нойрын эхэнд утасддаг нь нэлээн түгээмэл болсон бөгөөд тийм үед хүн нөгөөх хөтөлбөрчилсөн дохиогоор өөрийн мэдэлгүй шууд ажиллаж эхлэх онцлогтой байх ажээ. Yүнийг ашиглан сэтгэл гансруулах хүчирхэг төхөөрөмжийн тусламжтайгаар хувь хүнд нөлөөлөх тэр ч байтугай барууны хэвлэл
мэдээллийг эзэгнээд байсан Роберт Максвелийг иймэрхүү аргаар "программчилсан үхэлд" хүргэсэн гэх мэт мэдээлэл хэвлэлд гарсан нь нэгийг бодогдуулахгүй байж яахан чадна? Тэр мэтээр Эдвард Кеннедийн сэтгэлийг тэргээ барьж явах үед нь гансруулж замын огцом эргэлтэн дээр эргэхгүйгээр шууд хурдаа нэмж гүн хавцал руу нисэж үхэхээр “программчилах” төсөл хүртэл гарч байсан тухай цагтаа барууны хэвлэлд нийтлэгдсэн юм.
Ганц нэг хувь хүнээр зогсохгүй бүхэл бүтэн хот тосгон, олон мянган хүнд нөлөөлсөн сэтгэлийг нь гансруулах маш хүчтэй үүсгүүр ч бүтээсэн гэдэг. Персийн буланд дайн болох үед Иракийн эрэг хавийн усанд АНУ-ын "Белкнап" гэдэг нэртэй Крейсер онгоц ойртон ирж Садам Хусейн болон түүний тойрон хүрээлэгчдэд сэтгэл зүйн нөлөө үзүүлэх ажиллагаа зохион байгуулснаас болж Хусейны торгон цэргийн дотор сандран мэгдэх, айж балмагдах байдал үүсээд зогсоогүй Садамын үеэл дүү нь ховсдуулж гансрахдаа минижүүлсэн талбайныхаа схемийг Америкчуудад өгчихсөн юм гэж Оросын хэвлэлд хожим нь мэдээлсэн билээ. Бас тэрхүү "Белкнап" хэмээх Крейсер онгоц 1991 онд Москвад болсон наймдугаар сарын үйл явдлын үеэр Хар далайн Варна орчим хүрэлцэн ирсэн байсан ч гэх шиг ...
... "Лептонын зэвсэг манайд бий" гэж Оросын Думын депутат болж байх үедээ Жириновский нэгэнтээ ам алдсан удаа бий... Тэр нь алсын зайнаас бичил лептонын урсгалыг тодорхой хөтөлбөрөөр чиглүүлэн биологийн обьект руу илгээн нөлөөлөх нууц зэвсгийг хэлж байсан бөгөөд тийм аргаар аливаа хүн, амьтанд холын зайнаас удирдамж өгч оюун ухааныг нь залуурдах боломжтой ажээ. Краснодарын(Оросын) хязгаартай тэнцэх тийм том хэмжээний газар нутаг дээр оршин сууж буй хүн амд сансрын тойрог зам дээрх дагуулаас нөлөөлөн зан төрхийг нь өөрчилж чадах төхөөрөмжийг бүр 1989 онд бүтээж болох тухай 1986 онд нууц тогтоол гарч байсныг Оросын "АИФ" (Аргументы и факты 1994, ¹ 48) сонин мэдээлсэн нь үндэсгүй зүйл биш бизээ. Гэхдээ тэр захиалгыг хэрэгжүүлэлгүй орхисон юм гэж мөн сонин тэмдэглэсэн байлаа. Харин хэрэгжүүлж туршсан нэгэн төрлийн ийм зэвсэг бүр түүнээс нэлээн өмнө туршиж үзсэн тухай мэдээлэл байдаг. Юу гэвэл "радио-сон" (радио-нойр) нэртэй туршилтаар хоёр зуу гаруй километрийн хол зайнаас хороо цэргийг гүн нойроор нэгэн зэрэг унтуулж чадсан ажээ.
Сэтгэл гансруулах сэтгэлээр үхүүлэх зэвсэг гээч юм байгаа нь илэрхий болсон төдийгүй хаа нэгтээ хэрэглэгдсээр буйг мэдээллийн хэлээр нэг бус удаа ярьж, бичсээр ажээ. Гагцхүү юм боддоггүй хүмүүсийн нүд, чихний хажуугаар өнгөрч мэдэх ийм үзэгдлийг бага буурай улс үндэстэн ихээхэн сонор сэрэмжтэй ажиглаад зогсохгүй болгоомжлох учиртай баймаар ... Яагаад гэвэл ийм зэвсгийг цэнхэр дэлгэц гэж бидний өхөөрдөн нэрлээд байгаа дөрвөлжин хайрцгаар дамжуулан хэрэглээд эхэлчихсэн нь нууц биш. Зурагтаар дамжуулан ховсдох эмч Кашпировскийгээс эхлээд өдий төдий болжээ. Тэгж телевизээр алсаас ховсдон эмчлэхдээ дуугаргадаг хөгжмийн аялгуу нь хүмүүст заавал сонсогддог юмны нэг. Гэхдээ ховсчийн хөдөлгөөнд нь голдуу хууртагддаг ажээ. Харин хөг аялгууг төдийлөн анзаардаг болов уу гэж эргэлзэх учиртай. Ховсчийн хамгийн гол юм нь өөрийн хөдөлгөөнийг дагалдуулан дуугаргаж буй хөгжмийн аялгуу нь юм. Тэр аялгууг хүмүүс ухамсаргүй буюу аяндаа санаандгүй байдлаар сонсдог боловч яг л тэрхүү авианы ховсдол нь хүний тархи мэдрэлд онцгой нөлөөтэй гол юмны нь нэг байдаг ажээ. Хоёр удаа давтагдах огцом эгшиглэн араас нь нэг удаагийн удаавтар үргэлжилсэн аялгуунаас бүрддэг тэрхүү хөгжим нь үнэн хэрэгтээ хүний сэтгэл санааг ховсдоход "хөгжмийн лантуу" болдог байна. Тэрхүү аялгуут лантууны цохилтыг телевиз 25-30 мянга дахин хүч нэмэгдүүлэх боломжтой байдаг. Тийнхүү орчин үеийн ховсчийн аялгуут лантуу нь эрт цагийн бөөгийн хэнгэрэгний дууг орлодог гэсэн үг юм. Сайн бөөгийн хэнгэрэгийн цохилт нь сонсож буй хүний уураг тархины цочроотой хэм хэмнэлээрээ таарах юм уу ойролцоо очдог учир ихээхэн оновчтой болдог байжээ. Хүний оюун ухаан, мэдрэхүй бишрэхүйн болон бодол бясалгахуйн хариуцлага хүлээсэн зүүн тархины ажиллагааг номхруулж, сэтгэл хөдлөх хөөрөхийн голомт болох баруун тархийг идэвхжүүлэхэд бие махбодийн илүүдэл хангамж нэмэгдэж серотин хэмээх бодис хуримтлагдаж тэр нь зарим нэгэн өвчнийг түргэн илааруулахад нөлөөлдөг байна. Тухайлбал шарх сорви, үү зэрэг архаг нь ховсдуулснаас хойш 5-6 цагийн дараагаар аних, арилах тохиолдол цөөнгүй гардаг. Ер нь сайн ховсдуулсны дараа өвчин илааршихад нөлөөлөх био эрчим хүчийг уул хүний бие махбодь нь заримдаа 5-7 жил хүртэл хадгалж чаддаг байна. Тэр хугацаа өнгөрмөгц өвчин ахин сэргэж гаардаг нь ажиглалтаас тодорхой болжээ. Эртний хүмүүс ховсдохын арга ухааныг одооныхоос илүү чадварлаг, нарийн эзэмшсэн байжээ. Тэгэхдээ "мэргэжлийнхээ нууцыг" маш чандлан нуудаг байсны учир гэвэл хүний уураг тархины хүчтэй болон сул талыг хүн болгон мэдэхэд хүрвэл хүн хүндээ гай болно гэдгээс ихээхэн болгоомжилсоор иржээ. Өнөө үед тэрхүү болгоомжлол буюу "хорио цээр" ихээхэн задгайрч байгаа нь цөвийн цагийн нэгэн ёозгүй шинж гэж зөвхөн шашны зүтгэлтэнүүдээр барахгүй эрдэмтэн мэргэд ч санал нэгтэй буруушааж байгаа билээ. Тэр бүхнийг харгалзахгүйгээр "сэтгэлээр гансруулах"(психотроника) бусармаг үйл ажиллагаа ялангуяа өрнөдөд ихээхэн газар авсаар одоо бүр хүнийг үй олноор сэтгэлээр унагаах, егүүтгэх зэвсэг үйлдвэрлэх хэмжээнд хүрээд байна.
Психотроникийн сэдвээр олон улсын судлаачдын холбоо байгуулагдан 1970 онд анхны уулзалтаа хийснээс хойш бараг гучин жил өнгөрөх хугацаанд хүний сэтгэл санааг өөрийнх нь сайн сайхны төлөө уужуу тавиун, баяр баясгалантай, сайны ерөөлтэй байлгахын чухлыг шинжлэх ухааны үндэстэйгээр нарийвчлан боловсруулахад ихээхэн ахиц гарлаа. Гэхдээ "чоно борооноор" хэмээхийн адилаар сайн үйлсийг дагалдан саар хэргийн сүүдэр бараантан сунасаар байна.
Зомбийчлох оролдлого өрнөдийн нийгмийн нэгэн ноцтой үзэгдэл болж байна. "Зомби" гэдэг кино гарсны дараа ийм нэр томъёо дэлгэрсэн бөгөөд хүнийг эрхшээлдээ оруулан үг дуугүй дагсан баясагчаа болгон хувиргахын тулд сэтгэл зүйн онцлогт нь тулгуурлан ховсдох аргаар дуулгавартай гүйцэтгэгчийн шинж бүрдүүлэх ийм мэх шинэ мэт боловч огт шинэ биш. Эртний монголчуудын "ширлэх" аргын орчин үеийн хувилбар юм. Ширлэх аргаар мангуучуудыг бий болгодог тэр эртний нэгэн явдлыг "манкурт" гэж Айтматов анх уран зохиолд сэргээн оруулж ирсэн билээ. Манкурт боолын хэрэгцээ өнөө үед байхгүй мэт боловч хүнийг үй олноор нь "манкуртчлах", "зомбийчлох" зэвсэг бүтээхийг мөрөөдөгчид түүнийг их үнэ хаян захиалагчид байхаар барахгүй их л олширчээ. Хүний уураг тархи арван герц орчим давтамжтай үелзэх эрчим хүч гаргадаг нь нэгэнт мэдэгдсэн зүйл болохоор түүнийг бага зэрэг нэмэгдүүлэхэд л уур уцаар нь хөдлөж сэтгэл нь тавгүй болно. Давтамжийг гучин герцээс илүү гаргаваас хүмүүс муурч унах, сэтгэлийн хийтэй болохоос эхлээд маш эвгүй байдалд орох ажээ. Сэтгэл гансруулах (психотроника) зэвсгийн хор хөнөөл нь хүнийг юуны урьд ёс суртахууны уналтад оруулж, ерийн сэтгэлгээний нь хэм хэмжээг хямруулж, бодох сэтгэх ялангуяа зөгнөн бодох, зөв шийдвэр гаргах чадварыг нь алдагдуулдгаараа мөн хүний ой ухаанаас мэдээллийн хадгаламжийг нь арчиж чадах аюулаараа ёстой "цусгүй алсантай" адил үзэшгүй муухай зүйл юм. Хүмүүсийн зан авир сүүлийн үед эвдэрч хямарсны улмаас гэмт хэрэг хэв журмын зөрчил нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн дан ганц эдийн засаг, улс төрийн учир шалтгаантай байна уу эсвэл экологийн(экологийн цоорхой, хүлэмжийн балаг) барцадтай байна уу үгүй бол бүүр өөр ад зэтгэр, гай түйтгэрийн нөлөө байна уу гэдгийг эргэцүүлэн бодоход илүүдэхгүй буйзаа ...
Ямар ч байсан "сэтгэлээр унахгүй" явахсан. Өвдөг сөхөрвөл босч болно. Ухаан сөхөрвөл босч чадахгүй гэдгийг л бат санацгаая.
1997 он.
Хүн төрөлхтөн хүй нэгдлийн үеэс хойш халуун зэвсэг хуримтлуулсаар байгаад хорин нэгдүгээр зууны босгон дээр тулж ирэхдээ зэр зэвсгэндээ тээглэж унахаар болоод байна. Мод шийдэм, хутга шөвөг, сүх жад, нум сум, сэлэм буу мэт аль дивангарын цагт хоцрогдож оронд нь цөмийн, устөрөгчийн, нейтроны бөмбөгнүүд тэрчлэн хорт утаа, биологийн хөнөөлт бодис, үр үндэс таслах аюулт жатга гараад зогсоогүй сүүлийн үед сэтгэлээр алах(психотроника) зэвсэг буй болж түүнийг шамдан боловсруулаад зогсохгүй үе үе туршсаар байна. Шамбалын дайнд түүнийг хэрэглэх домог буй.
Одоо үед хамгийн хөнөөлтэй аймшигтай зэвсэг гэвэл халуун цөмийн бөмбөг мөн боловч тэрнээс хэдэн хувь илүү хорлонтой мөртлөө нүдэнд үл үзэгдэх егүүтгэлийн хэрэгсэл нэгэнт бий болжээ. Хөрөнгөжсөн томоохон гүрнүүдэд ийм зэвсэг хийж, туршиж, боловсронгуй болгосоор байгаа нь одоо нэгэнт нуух аргагүй болчихжээ.
Бүүр тавь шахам жилийн тэртээ Америкийн "Майами Ньюс" сонинд "Тархи угаах арга" гэсэн нэртэй өгүүлэл гарсан нь үнэн хэрэгтээ "хөх шувуу" хэмээх маш нууц хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга зүйн нууц цухалзсан хэрэг байжээ. Тэрнээс хоёр жилийн дараагаар мөнөөхөн чиглэлийг "психотроника" (сэтгэл дэнсэлгээ) гэсэн албан ёсны нэр томъёотой болжээ. Аливаа нээлт хоёр "а"(алах, аврах) ухагдахуунтай байдгийн адилаар сэтгэл дэнсэлгээ(психотроника) судлал нь хүнийг сэтгэлээр засах эсвэл сэтгэлээр алах хоёр талтай байлаа. Халуун цөмийн урвалыг нээсэн аугаа их ололт ямархуу богино хугацаанд хүнийг үй олноор нь хөнөөх зэвсэг болон хувираад зогсоогүй юунд ч хэнд ч хор хүргэлгүй дорно зүгт амгалан оршиж байсан нэрд гараагүй хоёр хот дээр тэсэрч хичнээн олон хүний аминд хүрч ямар их сүйтгэл учруулсан тухайг өнөөдөр дэлхийд мэдэхгүй хүн бараг байхгүй. Бараг хагас зуун жилийн туршилт судалгааны байнгын идэвхтэй эргүүлэг дунд төгөлдөржсөөр ирсэн "психотроника" судалгаа одоо үед шууд зэвсэг хэлбэрт шилжин хувирахад төлөөгүй болжээ. Өөрөөр хэлбэл "сэтгэлээр алах" зэвсэг нэгэнт бий болжээ гэсэн үг. Тийм зэвсэг шинэ юм шиг санагдавч үнэндээ хуучны хуучин зэвсэг ахин өндөр дээд түвшинд давтагдан гарч ирж байгаа гэж болно. Хүй нэгдлээс ч өмнө хүн тийм зэвсэгтэй байжээ. Түүнийг "хараал" гэдэг байсан ажээ. "Хараал" бол хүн хүндээ муу санаж сэтгэлээр түүнийг үхүүлэх оролдлого хийдэг балар эртний хүмүүсийн анхдагч зэвсэг юм. Эхлээд биеэ хамгаалах хэрэглүүр байсан нь маргаангүй. Дараа нь бусдын эсрэг чиглэсэн ажээ. Өнөөгийн "психотроника" (сэтгэл дэнсэлгээ) бол эцсийн дүнд балар эртний хараалын одоо цагийн боловсронгуй хэлбэр мөн.
Дэлхийн анхдугаар дайны дараахан Берлин, Мюнхен хотуудад "ногоон хүмүүс" гэж нэрлэгдсэн хачин хэсэг бүлэг хүн маш битүүлэг, нууц байдалтай амьдрах болсон юм гэдэг. Тэд нарыг анхандаа монгол хүмүүс гэж андуурч байсан боловч үнэндээ Энэтхэг, Түвд гаралтай зөнч тарнич, гүртэн, зодоч, хараалч нар байжээ. Тэд дэлхийн хоёрдугаар дайны үед “Аненербе” гэдэг нууцлагдсан хэлтэст ажиллаж Гиммлерт шууд захирагддаг нууцаа Гитлерт л хэлдэг тусгай алба байжээ. Ялангуяа "Агарти" дамжааны түвд лам нарын зөвлөмжийг Гитлер онцгой анхаардаг байсан гэдэг. Тэд хүнийг сэтгэлээр болон бусад аргаар егүүтгэхэд чиглэсэн "зай" боловсруулахад хүчин зүтгэж явжээ. Хэдийгээр тэдэнд их найдлага тавьж тэд ч "ид шидийг" үзүүлэхээр завдаж байсан ч дэлхийн хоёрдугаар дайн санаснаар нь болоогүй ажээ. "Шамбалын дайны" зөгнөл буруу даваагаар орж сүйрэх үед дайны сүүл рүү тэрхүү мянга орчим "ногоон хүмүүс" өөрсдөө амиа хорлож эцэс болжээ. Өнөөг хүртэл нууцлагдсаар буй тэрхүү бүлэг хүмүүсийн явдал нь бусдыг хөнөөх "зай" бүтээх болон сэтгэлээр үхүүлэх зэвсэг буй болгоход чиглэж байсан нь харин нууц биш болжээ.
Сэтгэл гансруулах арга ширэг бол маш эртний үзэгдэл боловч өнөө үед ахин сэргэж
XXI зуунд хүчээ авч маш их хөнөөл тарьж мэдэх нэгэн аюул мөн. Аль дээр цагт мартагдсанаар барахгүй хөсөр хаягдсан хуучин тэрхүү шийдмийг зах зээлийн харилцааны давалгаанд хөл алдаж сандрахдаа зарим монгол хүн шүүрэн авч ашиг хонжоо хайж байгаа сураг бас гарах боллоо. Нэгэн тийм хүн өөрийгөө "хараалч" хэмээн мэдээлснээс болж долоон буудалд суудаг тэдний хашаанд хэдэн зуун хүн багширч сүүл сүүлдээ тэрээр үл мэдэгдэх зүгт зугтан зайлахаас аргагүй болсон тухай "Улаанбаатар" сонин мэдээлсэн байлаа. Бусдад муу санаж, сэтгэлээр үхүүлэхийг санаархдаг хүн тийм олноороо бидний дунд байна гэдэгт нэг л итгэмээргүй боловч бодит баримт хөдлөшгүй гэрчлэх ажээ. Сайтар мартагдсан хуучин зэвсгийг сэлбэн засаж боловсронгуй болгон хүн нь хүнийхээ эсрэг хандуулахыг санаархдаг тэр хачин үзэгдэл “хүмүүнлэг ардчилсан” нийгэм байгуулж буй гэгдэх улс орнууд, түүний дотор Монголд сүүтгэнэн харагдах болсон нь гайхмаараар зогсохгүй сэрдхийн цочирдмоор юмны нэгэн яах аргагүй мөн ажгуу.
"Психотроника" (сэтгэл дэнсэлгээ) судалгааг хийж буй улс орнууд сэтгэл заслын талыг нь голчлон барьж хөгжүүлбэл хүн төрөлхтөнд буянтай үйлс бүтээх бөгөөд сэтгэлээр алах тал руу халтирвал нүгэлт хэргийн эзэн болох нь зайлшгүй юм. Том гүрнүүдэд сэтгэл үелзүүлэх давтамж бүхий үүсгүүр, биолокацын төхөөрөмж зэргийг аль хэдийнээ зохион бүтээгээд хэрэглээнд оруулчихсан ажээ. Түүний тусламжаар хүний ухамсарт түлхүүр бүхий дохио өгч түүнийгээ программчилж улмаар тодорхой хэмнэлээр ажиллуулдаг бөгөөд тэр дохио нь ямар нэгэн дуу авиа ч юмуу эсвэл дуу юмуу харилцуур утасны хонхны чимээ байж болно. Шөнийн 12-оос нэг цагийн хооронд шүлэг нойрын эхэнд утасддаг нь нэлээн түгээмэл болсон бөгөөд тийм үед хүн нөгөөх хөтөлбөрчилсөн дохиогоор өөрийн мэдэлгүй шууд ажиллаж эхлэх онцлогтой байх ажээ. Yүнийг ашиглан сэтгэл гансруулах хүчирхэг төхөөрөмжийн тусламжтайгаар хувь хүнд нөлөөлөх тэр ч байтугай барууны хэвлэл
мэдээллийг эзэгнээд байсан Роберт Максвелийг иймэрхүү аргаар "программчилсан үхэлд" хүргэсэн гэх мэт мэдээлэл хэвлэлд гарсан нь нэгийг бодогдуулахгүй байж яахан чадна? Тэр мэтээр Эдвард Кеннедийн сэтгэлийг тэргээ барьж явах үед нь гансруулж замын огцом эргэлтэн дээр эргэхгүйгээр шууд хурдаа нэмж гүн хавцал руу нисэж үхэхээр “программчилах” төсөл хүртэл гарч байсан тухай цагтаа барууны хэвлэлд нийтлэгдсэн юм.
Ганц нэг хувь хүнээр зогсохгүй бүхэл бүтэн хот тосгон, олон мянган хүнд нөлөөлсөн сэтгэлийг нь гансруулах маш хүчтэй үүсгүүр ч бүтээсэн гэдэг. Персийн буланд дайн болох үед Иракийн эрэг хавийн усанд АНУ-ын "Белкнап" гэдэг нэртэй Крейсер онгоц ойртон ирж Садам Хусейн болон түүний тойрон хүрээлэгчдэд сэтгэл зүйн нөлөө үзүүлэх ажиллагаа зохион байгуулснаас болж Хусейны торгон цэргийн дотор сандран мэгдэх, айж балмагдах байдал үүсээд зогсоогүй Садамын үеэл дүү нь ховсдуулж гансрахдаа минижүүлсэн талбайныхаа схемийг Америкчуудад өгчихсөн юм гэж Оросын хэвлэлд хожим нь мэдээлсэн билээ. Бас тэрхүү "Белкнап" хэмээх Крейсер онгоц 1991 онд Москвад болсон наймдугаар сарын үйл явдлын үеэр Хар далайн Варна орчим хүрэлцэн ирсэн байсан ч гэх шиг ...
... "Лептонын зэвсэг манайд бий" гэж Оросын Думын депутат болж байх үедээ Жириновский нэгэнтээ ам алдсан удаа бий... Тэр нь алсын зайнаас бичил лептонын урсгалыг тодорхой хөтөлбөрөөр чиглүүлэн биологийн обьект руу илгээн нөлөөлөх нууц зэвсгийг хэлж байсан бөгөөд тийм аргаар аливаа хүн, амьтанд холын зайнаас удирдамж өгч оюун ухааныг нь залуурдах боломжтой ажээ. Краснодарын(Оросын) хязгаартай тэнцэх тийм том хэмжээний газар нутаг дээр оршин сууж буй хүн амд сансрын тойрог зам дээрх дагуулаас нөлөөлөн зан төрхийг нь өөрчилж чадах төхөөрөмжийг бүр 1989 онд бүтээж болох тухай 1986 онд нууц тогтоол гарч байсныг Оросын "АИФ" (Аргументы и факты 1994, ¹ 48) сонин мэдээлсэн нь үндэсгүй зүйл биш бизээ. Гэхдээ тэр захиалгыг хэрэгжүүлэлгүй орхисон юм гэж мөн сонин тэмдэглэсэн байлаа. Харин хэрэгжүүлж туршсан нэгэн төрлийн ийм зэвсэг бүр түүнээс нэлээн өмнө туршиж үзсэн тухай мэдээлэл байдаг. Юу гэвэл "радио-сон" (радио-нойр) нэртэй туршилтаар хоёр зуу гаруй километрийн хол зайнаас хороо цэргийг гүн нойроор нэгэн зэрэг унтуулж чадсан ажээ.
Сэтгэл гансруулах сэтгэлээр үхүүлэх зэвсэг гээч юм байгаа нь илэрхий болсон төдийгүй хаа нэгтээ хэрэглэгдсээр буйг мэдээллийн хэлээр нэг бус удаа ярьж, бичсээр ажээ. Гагцхүү юм боддоггүй хүмүүсийн нүд, чихний хажуугаар өнгөрч мэдэх ийм үзэгдлийг бага буурай улс үндэстэн ихээхэн сонор сэрэмжтэй ажиглаад зогсохгүй болгоомжлох учиртай баймаар ... Яагаад гэвэл ийм зэвсгийг цэнхэр дэлгэц гэж бидний өхөөрдөн нэрлээд байгаа дөрвөлжин хайрцгаар дамжуулан хэрэглээд эхэлчихсэн нь нууц биш. Зурагтаар дамжуулан ховсдох эмч Кашпировскийгээс эхлээд өдий төдий болжээ. Тэгж телевизээр алсаас ховсдон эмчлэхдээ дуугаргадаг хөгжмийн аялгуу нь хүмүүст заавал сонсогддог юмны нэг. Гэхдээ ховсчийн хөдөлгөөнд нь голдуу хууртагддаг ажээ. Харин хөг аялгууг төдийлөн анзаардаг болов уу гэж эргэлзэх учиртай. Ховсчийн хамгийн гол юм нь өөрийн хөдөлгөөнийг дагалдуулан дуугаргаж буй хөгжмийн аялгуу нь юм. Тэр аялгууг хүмүүс ухамсаргүй буюу аяндаа санаандгүй байдлаар сонсдог боловч яг л тэрхүү авианы ховсдол нь хүний тархи мэдрэлд онцгой нөлөөтэй гол юмны нь нэг байдаг ажээ. Хоёр удаа давтагдах огцом эгшиглэн араас нь нэг удаагийн удаавтар үргэлжилсэн аялгуунаас бүрддэг тэрхүү хөгжим нь үнэн хэрэгтээ хүний сэтгэл санааг ховсдоход "хөгжмийн лантуу" болдог байна. Тэрхүү аялгуут лантууны цохилтыг телевиз 25-30 мянга дахин хүч нэмэгдүүлэх боломжтой байдаг. Тийнхүү орчин үеийн ховсчийн аялгуут лантуу нь эрт цагийн бөөгийн хэнгэрэгний дууг орлодог гэсэн үг юм. Сайн бөөгийн хэнгэрэгийн цохилт нь сонсож буй хүний уураг тархины цочроотой хэм хэмнэлээрээ таарах юм уу ойролцоо очдог учир ихээхэн оновчтой болдог байжээ. Хүний оюун ухаан, мэдрэхүй бишрэхүйн болон бодол бясалгахуйн хариуцлага хүлээсэн зүүн тархины ажиллагааг номхруулж, сэтгэл хөдлөх хөөрөхийн голомт болох баруун тархийг идэвхжүүлэхэд бие махбодийн илүүдэл хангамж нэмэгдэж серотин хэмээх бодис хуримтлагдаж тэр нь зарим нэгэн өвчнийг түргэн илааруулахад нөлөөлдөг байна. Тухайлбал шарх сорви, үү зэрэг архаг нь ховсдуулснаас хойш 5-6 цагийн дараагаар аних, арилах тохиолдол цөөнгүй гардаг. Ер нь сайн ховсдуулсны дараа өвчин илааршихад нөлөөлөх био эрчим хүчийг уул хүний бие махбодь нь заримдаа 5-7 жил хүртэл хадгалж чаддаг байна. Тэр хугацаа өнгөрмөгц өвчин ахин сэргэж гаардаг нь ажиглалтаас тодорхой болжээ. Эртний хүмүүс ховсдохын арга ухааныг одооныхоос илүү чадварлаг, нарийн эзэмшсэн байжээ. Тэгэхдээ "мэргэжлийнхээ нууцыг" маш чандлан нуудаг байсны учир гэвэл хүний уураг тархины хүчтэй болон сул талыг хүн болгон мэдэхэд хүрвэл хүн хүндээ гай болно гэдгээс ихээхэн болгоомжилсоор иржээ. Өнөө үед тэрхүү болгоомжлол буюу "хорио цээр" ихээхэн задгайрч байгаа нь цөвийн цагийн нэгэн ёозгүй шинж гэж зөвхөн шашны зүтгэлтэнүүдээр барахгүй эрдэмтэн мэргэд ч санал нэгтэй буруушааж байгаа билээ. Тэр бүхнийг харгалзахгүйгээр "сэтгэлээр гансруулах"(психотроника) бусармаг үйл ажиллагаа ялангуяа өрнөдөд ихээхэн газар авсаар одоо бүр хүнийг үй олноор сэтгэлээр унагаах, егүүтгэх зэвсэг үйлдвэрлэх хэмжээнд хүрээд байна.
Психотроникийн сэдвээр олон улсын судлаачдын холбоо байгуулагдан 1970 онд анхны уулзалтаа хийснээс хойш бараг гучин жил өнгөрөх хугацаанд хүний сэтгэл санааг өөрийнх нь сайн сайхны төлөө уужуу тавиун, баяр баясгалантай, сайны ерөөлтэй байлгахын чухлыг шинжлэх ухааны үндэстэйгээр нарийвчлан боловсруулахад ихээхэн ахиц гарлаа. Гэхдээ "чоно борооноор" хэмээхийн адилаар сайн үйлсийг дагалдан саар хэргийн сүүдэр бараантан сунасаар байна.
Зомбийчлох оролдлого өрнөдийн нийгмийн нэгэн ноцтой үзэгдэл болж байна. "Зомби" гэдэг кино гарсны дараа ийм нэр томъёо дэлгэрсэн бөгөөд хүнийг эрхшээлдээ оруулан үг дуугүй дагсан баясагчаа болгон хувиргахын тулд сэтгэл зүйн онцлогт нь тулгуурлан ховсдох аргаар дуулгавартай гүйцэтгэгчийн шинж бүрдүүлэх ийм мэх шинэ мэт боловч огт шинэ биш. Эртний монголчуудын "ширлэх" аргын орчин үеийн хувилбар юм. Ширлэх аргаар мангуучуудыг бий болгодог тэр эртний нэгэн явдлыг "манкурт" гэж Айтматов анх уран зохиолд сэргээн оруулж ирсэн билээ. Манкурт боолын хэрэгцээ өнөө үед байхгүй мэт боловч хүнийг үй олноор нь "манкуртчлах", "зомбийчлох" зэвсэг бүтээхийг мөрөөдөгчид түүнийг их үнэ хаян захиалагчид байхаар барахгүй их л олширчээ. Хүний уураг тархи арван герц орчим давтамжтай үелзэх эрчим хүч гаргадаг нь нэгэнт мэдэгдсэн зүйл болохоор түүнийг бага зэрэг нэмэгдүүлэхэд л уур уцаар нь хөдлөж сэтгэл нь тавгүй болно. Давтамжийг гучин герцээс илүү гаргаваас хүмүүс муурч унах, сэтгэлийн хийтэй болохоос эхлээд маш эвгүй байдалд орох ажээ. Сэтгэл гансруулах (психотроника) зэвсгийн хор хөнөөл нь хүнийг юуны урьд ёс суртахууны уналтад оруулж, ерийн сэтгэлгээний нь хэм хэмжээг хямруулж, бодох сэтгэх ялангуяа зөгнөн бодох, зөв шийдвэр гаргах чадварыг нь алдагдуулдгаараа мөн хүний ой ухаанаас мэдээллийн хадгаламжийг нь арчиж чадах аюулаараа ёстой "цусгүй алсантай" адил үзэшгүй муухай зүйл юм. Хүмүүсийн зан авир сүүлийн үед эвдэрч хямарсны улмаас гэмт хэрэг хэв журмын зөрчил нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн дан ганц эдийн засаг, улс төрийн учир шалтгаантай байна уу эсвэл экологийн(экологийн цоорхой, хүлэмжийн балаг) барцадтай байна уу үгүй бол бүүр өөр ад зэтгэр, гай түйтгэрийн нөлөө байна уу гэдгийг эргэцүүлэн бодоход илүүдэхгүй буйзаа ...
Ямар ч байсан "сэтгэлээр унахгүй" явахсан. Өвдөг сөхөрвөл босч болно. Ухаан сөхөрвөл босч чадахгүй гэдгийг л бат санацгаая.
1997 он.
Нэр
Нийтлэгч: Л.Түдэв
Нэр гэж нэг их юмтай бид. Нэргүй гэж дуудсан ч нэр маань тэр билээ. "Нэр хугарахаар яс хугар" гэдэг шившлэгтэй билээ бид. Нэрний минь өмнө эцгийн маань нэр байдаг. Нэг настай нялх үстэйгээс минь эхлээд нэр гэдэг тэр их юм биднийг насан туршид дагалдана. Нэгэн нас маань тийнхүү дуусч эх орныхоо хэвлийд эргэж далд ороход нэр маань толгойн тушаа босгох чулуун дээр үлдэж шарилыг маань үүрд манаж сахисаар хоцордог. Нэг ч хүн мэдэхгүй танихгүй болтол он цаг улирсан хойно ч нэр мину биднийг төлөөлөн дуудагдаж, нэр мину түүх шаштир, данс бүртгэлд үлдэж оноос он, зуунаас зуунд гэрчийн этгээд итгэмжлэгдсэн томъёо маань болдог. Сайнаар алдаршлаа гээд нэр маань алтдаггүй, саар хэрэг тарилаа гээд нэрийг маань өөрчилдөггүй. Нохойхүү нэртэй байлаа ч хаан болж болно. Бааст нэртэй байлаа ч баатар болж болно. Алтангэрэл нэртэй байлаа ч алуурчин нэрээ сольдоггүй. Хүн биш нэртэй байлаа ч гэсэн хувилгааны нэрийг сольдоггүй. Эцэг нь сайд явлаа ч хүү нь хулгайч болбол сайн эцгийн нэр юм даа хэмээн өөрчилдөггүй тэрний тэр гээд л ялын төлөвлөгөөг уншина. Зандалчны хүү гавъяатан болоход муу эцгийн нь нэрийг сольдоггүй. Нэр гэж нэг их юмтай бид. Нэр тэгэхээр хусавч арилашгүй, үхэвч үгүйрэшгүй тэмдэгт минь билээ. Нэрээ дээдлэх монгол ёс, монгол хууль нэн эрхэм билээ. Тэр хуульд заасан нь:
- Нэр хугарахаар яс хугар!
- Хүний газар нэрээ, өөрийн газар ясаа!
- Хүн нэрээ, тогос өдөө!
- Нэрээ бодож яв! Бяраа мэдэж өргө!
- Нэрийг залуугаасаа, ажлыг багаасаа!
- Нэр нэгтийн чих нь нэг Нүгэл ихтийн там нь нэг!
- Нэрийн төлөө нэхэж Yрийн төлөө үхнэ!
- Нэрийн хор, нүүрийн хир!
- Нэрлэхээд нэрээ идэхгүй!
- Нэрээ эвдэхээр гараа эвд!
- Нэр нь над дээр, нэдэр нь чам дээр!
- Нэр байна, хор байна!
гэхчилэн монгол ардын мэргэн үгээр нэр төрөө хамгаалах аман хуулийг ард түмэн тогтоож үе улируулан сахиж мөрдөн иржээ. Тэр хуулиас дөнгөж 12 заалтыг дээр иш татлаа. Заалт бүр нь гүнзгий утга учиртай, ёс жаягтай юм. "Нэрэндээ зохицсон сайн хүү" гэж ярьдаг. Тэр нь Баатар нэртэн баатар байхыг хэлнэ. "Нэрээ гутаасан өөдгүй хүн" гэж ярьдаг. Тэр нь Зоригт нэртэн хульчгар байхыг хэлнэ. Нэр, үйлс хоёр зөрөөтэй байх нь тэрхүү нэрийг зүүгчээс голчлон шалтгаалах боловч бас өөр хүчин зүйл нөлөөлдөгийг шинжлэх ухаан ч, зурхайн ухаан ч нарийвчлан шинждэг билээ.
Эрт балрын цагт хүн гэдэг бие биенээсээ юугаараа ч ялгахуйяа бэрх, хоёр хөлтэй, хохимой толгойтой, босоо явдаг тэр нэгэн бээр нэгийгээ нөгөөгөөс ялгахын тулд амьдралын шаардлагаар ямар нэгэн нэртэй болцгоожээ. Тэр цагт хүний нэр үнэндээ одоогийнхоор бол хоч маягтай байсан гэхэд үнэмшилтэй. Бие биенийхээ аль нэгэн арай содон тэмдгээр нь хочилж нэрлэх болсон ч байж мэднэ. Хожим нь хоч биш жинхэнэ нэрийг бодож олжээ. Гэхдээ тэр нь бишрэл, сүжиглэлийн шинжтэй басхүү онгон шүтээний холбогдолтойгоор үүсэн улам улмаар төгөлдөржсөөр овог, аймаг, дараа нь үндэстэн, улс орон, соёл иргэншлийн хэмжээнд хүртэл байнга өөрчлөгдөн хувирсаар хүн хүндээ нэр өгөх ёс зүй, зан үйлийн болон гүн ухаан, соёлын бие даасан жаяг журам болон хувирчээ.
Хүний нэрийн хамгийн боловсронгуй болсон хувилбар нь гурван бүрэлдэхүүнт томъёо юм. Тэр нь уул хүний гарвал буюу овог, мөн түүний эцэг, улмаар нэр авагч этгээд гэсэн гурвалаас бүрддэг. Тийнхүү Боржигон овгоос гаралтай Дашдорж гэдэг хүний хүү Нацагдорж ажээ гэж мэдэж авах жишээтэй. Харин орос хүн бол хэдийгээр бидний адил гурван бүрэлдэхүүнт нэртэй байдаг боловч яг ямар овог аймгийн хүн бэ гэдгийг нэрнээс нь мэдэхэд учир дутагдалтай мэт байдаг. Александр Сергеевич Пушкин гэхэд бидэнд Александр нэртэй Сергей гэдэг эцэгтэй Пушкиныхны удам юм байнаа л гэж ойлгогдохоос чухам тэр Пушкин нь ямар овогтон бэ гэдгийг мэдэхэд бэрх. Гэхдээ Пушкин буюу "их бууныхан" гэж нэг хэсэг бүлэг хүн байсны удам угсаа гэдэг нь ойлгогдох билээ.
Манайхны овог нэр нь сүүлийн хоёр зуу гаруй жилийн дотор ихээхэн будлиантаж замбараагүйтээд аль ч талаас нь таних аргагүй болоход хүрсэн нэгэн гунигт алдас буй. Ахуй төр маань суларч бусдын хавсрага болж эхэлсний гайгаар монгол хүний нэрнээс анхандаа овог нь буюу гарвалын нэр аажмаар хаягдаж байв. Харин түүний орыг язгууртнууд бол тайж, тавнан, гүн, гүен, үйзэн, түшээ гэх мэт манж зүгийн цол хэргэмийн нэрээр сольж, эгэл борчууд бол хөх, шар, тахир, солгой, дойдон, салга гэх мэтийн хоч, дайрлагын үгээр тодотгосон нэрс ярайж байдаг. Тийнхүү эгэл жирийн монголчууд овгоо аажмаар мартах болж энэ зуунтай золгохдоо бараг л ганц өөрийн оноосон нэртэй үлдээд байлаа. Нэр нь ч бас ядуурч нэг гол усанд хэд хэдэн Лувсан буй болж өөр хооронд нь ялгахын тулд хоч зүүж Хөх Лувсан, Орилоо Лувсан гэхчилэн ялган дуудахаас аргагүй болсноор барахгүй эцгээрээ нэрших заншлаа ч эгэл хүмүүс гээж эхэлсэн нь харагддаг. Тийнхүү 1925 онд ардын засгийн газраас тусгай тогтоол гаргаж хүнийг хоёр нэртэй буюу эцэг, өөрийнх нь нэрийг хослуулан дуудаж, бичиж, бүртгэж байхаар тогтоосон ажээ. Тэр нь хэдийгээр дэвшилттэй чухал зүйл байсан боловч дутуудуулан будилаантуулсан осол цалгар шийдвэр байлаа. Юу гэвэл өнөөгөөс эхлээд ард иргэд дан ганц өөрийн нэрээр бус эцгийн нэртэй хамт нэрлэн бичиж байвал зохино гэдгийг тогтоохдоо "овог нэр" гэсэн дутмаг заалт өгснөөр эцгийн нэр нь "овог" болон хувирч орчин үеийн монгол хүний нэр уламжлалыг гурван бүрэлдэхүүнээрээ биш зөвхөн эцэг хүүгийнхээр хязгаарлагдаж хоёрхон хослол болон хувирсан юм. Тэр нь үндэсний уламжлалыг огоороход хүргэсэн том алдас болсноор барахгүй "овог" гэдэг ойлголтыг эцгийн нэртэй андуурахад ташуур болж өгчээ. Тэрнээс хойш ард иргэдийн аливаа бүртгэлд хоёр бүрэлдэхүүнт нэр шаардсан асуулт нэвтрэн бүүр хэвшил болж орхисон юм. "Овог, нэр" гэсэн асуултад "Доржийн Лувсан" гэж хариулсаар байгаад ужгирч гүйцжээ. Зүй нь овог, эцэг гэдэг огт өөр өөр хоёр ойлголт билээ. Сүүлийн үед энэхүү алдсыг залруулахыг ухаарч байгаа нь сайшаалтай. Гэхдээ олон үе дамжаад овгоо мартчихсан бас "ядрахад ясан бөө" гэгчээр угийн бичгээ хөтлөхөө больж удам судраа гээчихсэн тул хэр баргийн хүн ямар овогтон болохоо хэлж мэдэхгүй ажээ. Угийн бичиг хөтлөх талаар төр, засгаас зохих шийдвэр гаргасан боловч түүнийг хэрэгжүүлэх арга зам, хэрэглэгдэхүүнээр иргэдээ зэвсэглэх талаар бодитой юм хийхгүй бол мөн л "монголын хууль гурав хоног" гэгчийн үлгэр болно. Угийн бичиг хөтлөх ухаан буюу генеалогия гэдэг бол монголчуудын элэнц хуланцынхаа үеэс бий болгосон уламжлалтай эрдэм ухаан юм. Түүнийг ухвар мөчид хойч үе нь салан задгай, шалдир булдираасаа болоод их хол гээчихсэн билээ. Одоо түүнийг эргэн эрэн сурвалжлан олоход хэцүү боловч эрвэл олдоно, сурвал сураг гарна.
Хүний нэр зөвхөн өөрийг нь төлөөлөөд зогсохгүй хувь хүний хэмжүүрээс хальж нийгмийн төрхийг заадаг сонин үзэгдэл мөн. Бөөгийн мөргөлтэй байх үеийн монголчууд нэг нэртэй, бурхны шажин дэлгэрсэн үеийнх нь өөр нэртэй, барууны номлолд орсон цагийнх нь бүр өөр нэртэй болсныг анзаарахад түвэгтэй биш. Өгөөдэй, Цагаадай гэхчилэн нэрээрээ эгэл бөгөөд ойлгомжтой байсан язгуурын монголчууд Молом, Дорж, Жамц болоод ирэхээрээ бурхны шашинтны шинжийг харуулан гол төлөв түвд нэрийн эзэд явлаа. Дөчөөд оноос хойш монгол хүний нэр их л өөрчлөгдөж нэг хэсэг охид Нина, Роза, Лена гэсэн орос охидын нэр авч нэг хэсэг хөвгүүд Алёша, Володя, Серёжа хэмээгдэх болов. Багадаа ч тэдний нэр зохиж л байв. Тэгтэл цаг хугацааг зогсоодоггүй юм болохоор тэд хөгширч зарим нь эмээ өвөө болоод ирэхэд Роза эмээ, Алёша өвөө гэгдэх нь нэг л биш санагдаж зарим нь нэрээ солих гэж бөөн чирэгдэл, зарим сүйхээтэй нь нэрэндээ өнгө засал хийж Серёжа байснаа Сэржээ, Володя байснаа Бэхтөр болон хувирав. Бас нэг хэсэг нь яаж ч хувиргаад аргалашгүй нэртэй болсон байлаа. Юу гэвэл их удирдагч хувьсгалчдын нэрний толгойг хэсэглэн авч Мэлс(Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин) гээд зогсохгүй бүр Мэлсчо(нөгөө дөрөв дээр нэмээд Чойбалсанг нэмээд) хэмээн өргөмжлөгдөхөөр барахгүй тэр цагийн том гүрэн, олон улсын байгууллагын бүтэн болоод товчилсон нэрийг хүүхэддээ өгөхөөр шийдэж Сэсээр, Ким, Аким хэмээгчдийг бий болгов. Тэрхүү байгууллага нь байтугай дэлхийд ганцаараа хүчирхэг гэгдсэн СССР улс хүртэл үгүй болчих юм гэдгийг бөглүү зэлүүд тал нутгийн нүүдэлчид яахан мэдэх билээ. Тэгж бодох ч нүгэл алдас гэхээр цаг байлаа. Бас нэг хэсэг нь эх эцэг, хүүхэддээ Октябрь, Ленинмаа гэхчилэн өргөмжлөхөөр барахгүй тийм явдлыг том гэгдсэн зарим зохиолч роман, туужид хүртэл бахдан дүрсэлж байлаа. Одоо энэ бүхнийг эргээд бодоход хүмүүст хөгийн юм их л санагдах буйзаа. Нэр хайрлах уламжлалт монгол ёсыг ийнхүү халж үзэл сурталжсан нэр өгөх "хувьсгал" монголд болж жараад он дуустал давалгаалж байтал сансар эзэмших эрин эхэлж бас нэлээн хэдэн монгол Гагарин, Титов, Жанибеков төрснөөр "хойт зүгийн шувууд хэл зөөхөө болих" хандлагад орж билээ. Зөвлөлтөд л ийм "моод" анхлан гараад салхин дор нь байсан монголчуудад халдварласан нь гарцаагүй. Тэр үед зөвлөлтийн хүүхдийн нэрт зохиолч С.Маршак хүртэл түүнд хилэгнэж шүлэг хүртэл бичсэн бөгөөд түүнд:
Дэггүй цагаан охиноо
Дэглэх санаатай нэг ээж
Дэгжин нэр олоод
"Диктатура" гээд нэрлэжээ
Сонин овоо уншдаг нэгэн
Содон тул эр хүүдээн
Хиймэл дагуул(спутник) нэр өгчихөөд
Пуужин(ракета) гэж охиноо нэрлэжээ
Энэ хочийг зүүсэн лайтай хүүхдүүд нь
Эринг тэрэнтэйгээ элээнэ гэдгийг
Эцэг эх хоёр мэдүүштэйсэн дээ
гэж халаглан дурссан байдаг.
Хүнд нэр хайрлахад хөнгөн хийсвэр хандаж яахин болох билээ? Монголын хуучин ёсонд нэр хайрлахын ухааныг маш нарийн тодорхойлж одон зурхайн зарчмыг хатуу баримтлаж ирсэн билээ.Yр хүүхэддээ хааш яаш нэр өгөх нь битгий хэл мягмар, бямба, ням гаригуудад нэр хайрлахыг цээрлэдэг байлаа. Хүн бол өөр хоорондоо маш нарийн зохицолдон холбогдсон гариг, эрхис, хорвоо дэлхийн эргүүлэг, лугшилт, таталт, түлхэлт, гүйдэл, үелзлэлийн онцгой тогтолцооны бүрэн эрхшээлд биеийг олж төрөөд насыг наслаж төгсдөг их орчлонгийн амьд нэгэн эд эс учраас тэр л орчилдоо оршин ахуй зохилдолгоот хөтөлбөртэй байдаг тул тэр л жамаасаа гадуур байх ямар ч аргагүй түмэн бодисын бодгаль махбодь юм. Тэр тооцоог төрсөн өдрийн төөрөг, гарсан өдрийн гаригаар баримжаалж зурхайн аргаар тооцоолон гаргаад нэрийг оноож, наслах нас, төөрөх төөрөг, учирах учирлыг урьдчилан таамнаж, зураглан бичээд сахиус болгон хүзүүнд нь зүүж өгдөг эсвэл хүзүүн дээрээ дээлийн ухлаадас дотор оёж өгдөг байсан тэр уламжлал аль дээр үед тасарч "сахиус" гэдэг үг ч мартагдах тийшээ ханджээ. Уурга алдуулан хульжсан морь шиг болсон хүмүүс тийнхүү үр хүүхэддээ нэр хайрлах дээдсийн ёсыг өөрсдийн ухваргүй араншингаасаа болж таягдан хаясны алдас нүгэл нь тооцоолох боломжгүй болсон бололтой.
Далаад оноос хойш хүмүүс хүүхэддээ яруу найргийн гоё нэр өгөхийг хичээх болсон нь зүйн хэрэг мэт хэдий ч бас л нөгөө хязгаарлуугаа ханарвал дайны дараах жилүүдэд бараг л толгой дараалан "Энхээ" нэртэй жаалууд гарч нэлээд нь нэрэндээ зохицолдохгүй танхай хулигаанууд болцгоосонтой адил юм дахин үзэгдэхгүй гэх баталгаагүй билээ. Ямар нэртэй болсон нь хүүхдийн хувьд падгүй хэрэг. Харин эцэг эхийн л оюуны чадавхи, зан араншин, төлөв төрх, нуултгүй ил гардаг нэг гол юм нь хүүхэддээ ямар нэр өгснөөр тодордог. Эцэг эх нь хэт хувьсгалч, хэтэрхий бүдүүлэг эсвэл даанч ухамсаргүй хандсаны илрэлийг хүүхдий нь нэрнээс нуултгүй харж болно. Yр хүүхдээ нэрлэнэ гэдэг нь эцэг эхэд оногдсон хамгийн эрхэм нандин бас тэгээд нухацтай хариуцлагатай эрх юм. Түүнийг зөв бөгөөд ухаалаг эдлэх хэрэгтэй юм. Хөнгөмсөг хандах шиг зовмоор юм байхгүй гэдгийг дээр үеийн нэгэн франц хүний нэрээр жишээлээд үзье. Тэр хүнд "Жуэн Миль Сэткатрвэнтрэз" гэж нэр өгсөн байжээ. Өөрөөр хэлбэл "Мянга долоон зуун ерөн гурван оны зургаан сар" гэсэн нэр ажээ. Тэрхүү он сарыг заасан урт нэрээрээ аж төрсөөр байгаад нас элж нэгэн өдөр мөнөөх эр өөд болжээ. Тийнхүү сонинд эмгэнэл зарлах болж "Мянга долоон зуун ерэн гурван оны зургадугаар сар гуай мянга найман зуун далан гурван оны тавдугаар сарын хорин долоонд өөд болов" гэж бичээд сонинд гаргасан чинь хүмүүс гашуудахын оронд инээлдээд байсан юм гэдэг.
Нэр гэдэг нандин зүйл. Түүнийг цэнэж, тунгааж, бодож бясалгаж байж өгөх ёстой. Тэгж үнэнхүү санаа гаргаж хайрласан нэрийг авсан хүн нь дээдлэж эрхэмлэж явах учиртай. Нэрээ эрхэмлэнэ гэдэг нь биеэ хичээж сайн үйлс бүтээж явахын нэр. "Сайн нэрийг хүсэвч олдошгүй, муу нэрийг хусавч арилашгүй" гэж олон түмэн ярьдаг байв. Сайн нэрийг сайн явдлаар олж авна. Муу нэрийг ч одоо үед сайн үйлсээр цагаатгах боломжтой юм. "Нэр хүнддэнэ" гэж урьд ярьдаг байв. Хэтэрхий эрхэмжит нэр тийнхүү хүнддэж түүнийг сольдог байлаа. "Нэр нь дарж байна" гэж бас ярьдаг. Тийнхүү арай дөгөөтэй нэр өгөх ч ёс буй. Тэр бол зурхайн ёс.
"Нэрт хүн бол нэрээ хэл!" гэж Чингис хааны үеийн биеийн байцаал билээ. Нэрт хүн нэрээ дээдлэх учиртай.
1997 он.
Нэр гэж нэг их юмтай бид. Нэргүй гэж дуудсан ч нэр маань тэр билээ. "Нэр хугарахаар яс хугар" гэдэг шившлэгтэй билээ бид. Нэрний минь өмнө эцгийн маань нэр байдаг. Нэг настай нялх үстэйгээс минь эхлээд нэр гэдэг тэр их юм биднийг насан туршид дагалдана. Нэгэн нас маань тийнхүү дуусч эх орныхоо хэвлийд эргэж далд ороход нэр маань толгойн тушаа босгох чулуун дээр үлдэж шарилыг маань үүрд манаж сахисаар хоцордог. Нэг ч хүн мэдэхгүй танихгүй болтол он цаг улирсан хойно ч нэр мину биднийг төлөөлөн дуудагдаж, нэр мину түүх шаштир, данс бүртгэлд үлдэж оноос он, зуунаас зуунд гэрчийн этгээд итгэмжлэгдсэн томъёо маань болдог. Сайнаар алдаршлаа гээд нэр маань алтдаггүй, саар хэрэг тарилаа гээд нэрийг маань өөрчилдөггүй. Нохойхүү нэртэй байлаа ч хаан болж болно. Бааст нэртэй байлаа ч баатар болж болно. Алтангэрэл нэртэй байлаа ч алуурчин нэрээ сольдоггүй. Хүн биш нэртэй байлаа ч гэсэн хувилгааны нэрийг сольдоггүй. Эцэг нь сайд явлаа ч хүү нь хулгайч болбол сайн эцгийн нэр юм даа хэмээн өөрчилдөггүй тэрний тэр гээд л ялын төлөвлөгөөг уншина. Зандалчны хүү гавъяатан болоход муу эцгийн нь нэрийг сольдоггүй. Нэр гэж нэг их юмтай бид. Нэр тэгэхээр хусавч арилашгүй, үхэвч үгүйрэшгүй тэмдэгт минь билээ. Нэрээ дээдлэх монгол ёс, монгол хууль нэн эрхэм билээ. Тэр хуульд заасан нь:
- Нэр хугарахаар яс хугар!
- Хүний газар нэрээ, өөрийн газар ясаа!
- Хүн нэрээ, тогос өдөө!
- Нэрээ бодож яв! Бяраа мэдэж өргө!
- Нэрийг залуугаасаа, ажлыг багаасаа!
- Нэр нэгтийн чих нь нэг Нүгэл ихтийн там нь нэг!
- Нэрийн төлөө нэхэж Yрийн төлөө үхнэ!
- Нэрийн хор, нүүрийн хир!
- Нэрлэхээд нэрээ идэхгүй!
- Нэрээ эвдэхээр гараа эвд!
- Нэр нь над дээр, нэдэр нь чам дээр!
- Нэр байна, хор байна!
гэхчилэн монгол ардын мэргэн үгээр нэр төрөө хамгаалах аман хуулийг ард түмэн тогтоож үе улируулан сахиж мөрдөн иржээ. Тэр хуулиас дөнгөж 12 заалтыг дээр иш татлаа. Заалт бүр нь гүнзгий утга учиртай, ёс жаягтай юм. "Нэрэндээ зохицсон сайн хүү" гэж ярьдаг. Тэр нь Баатар нэртэн баатар байхыг хэлнэ. "Нэрээ гутаасан өөдгүй хүн" гэж ярьдаг. Тэр нь Зоригт нэртэн хульчгар байхыг хэлнэ. Нэр, үйлс хоёр зөрөөтэй байх нь тэрхүү нэрийг зүүгчээс голчлон шалтгаалах боловч бас өөр хүчин зүйл нөлөөлдөгийг шинжлэх ухаан ч, зурхайн ухаан ч нарийвчлан шинждэг билээ.
Эрт балрын цагт хүн гэдэг бие биенээсээ юугаараа ч ялгахуйяа бэрх, хоёр хөлтэй, хохимой толгойтой, босоо явдаг тэр нэгэн бээр нэгийгээ нөгөөгөөс ялгахын тулд амьдралын шаардлагаар ямар нэгэн нэртэй болцгоожээ. Тэр цагт хүний нэр үнэндээ одоогийнхоор бол хоч маягтай байсан гэхэд үнэмшилтэй. Бие биенийхээ аль нэгэн арай содон тэмдгээр нь хочилж нэрлэх болсон ч байж мэднэ. Хожим нь хоч биш жинхэнэ нэрийг бодож олжээ. Гэхдээ тэр нь бишрэл, сүжиглэлийн шинжтэй басхүү онгон шүтээний холбогдолтойгоор үүсэн улам улмаар төгөлдөржсөөр овог, аймаг, дараа нь үндэстэн, улс орон, соёл иргэншлийн хэмжээнд хүртэл байнга өөрчлөгдөн хувирсаар хүн хүндээ нэр өгөх ёс зүй, зан үйлийн болон гүн ухаан, соёлын бие даасан жаяг журам болон хувирчээ.
Хүний нэрийн хамгийн боловсронгуй болсон хувилбар нь гурван бүрэлдэхүүнт томъёо юм. Тэр нь уул хүний гарвал буюу овог, мөн түүний эцэг, улмаар нэр авагч этгээд гэсэн гурвалаас бүрддэг. Тийнхүү Боржигон овгоос гаралтай Дашдорж гэдэг хүний хүү Нацагдорж ажээ гэж мэдэж авах жишээтэй. Харин орос хүн бол хэдийгээр бидний адил гурван бүрэлдэхүүнт нэртэй байдаг боловч яг ямар овог аймгийн хүн бэ гэдгийг нэрнээс нь мэдэхэд учир дутагдалтай мэт байдаг. Александр Сергеевич Пушкин гэхэд бидэнд Александр нэртэй Сергей гэдэг эцэгтэй Пушкиныхны удам юм байнаа л гэж ойлгогдохоос чухам тэр Пушкин нь ямар овогтон бэ гэдгийг мэдэхэд бэрх. Гэхдээ Пушкин буюу "их бууныхан" гэж нэг хэсэг бүлэг хүн байсны удам угсаа гэдэг нь ойлгогдох билээ.
Манайхны овог нэр нь сүүлийн хоёр зуу гаруй жилийн дотор ихээхэн будлиантаж замбараагүйтээд аль ч талаас нь таних аргагүй болоход хүрсэн нэгэн гунигт алдас буй. Ахуй төр маань суларч бусдын хавсрага болж эхэлсний гайгаар монгол хүний нэрнээс анхандаа овог нь буюу гарвалын нэр аажмаар хаягдаж байв. Харин түүний орыг язгууртнууд бол тайж, тавнан, гүн, гүен, үйзэн, түшээ гэх мэт манж зүгийн цол хэргэмийн нэрээр сольж, эгэл борчууд бол хөх, шар, тахир, солгой, дойдон, салга гэх мэтийн хоч, дайрлагын үгээр тодотгосон нэрс ярайж байдаг. Тийнхүү эгэл жирийн монголчууд овгоо аажмаар мартах болж энэ зуунтай золгохдоо бараг л ганц өөрийн оноосон нэртэй үлдээд байлаа. Нэр нь ч бас ядуурч нэг гол усанд хэд хэдэн Лувсан буй болж өөр хооронд нь ялгахын тулд хоч зүүж Хөх Лувсан, Орилоо Лувсан гэхчилэн ялган дуудахаас аргагүй болсноор барахгүй эцгээрээ нэрших заншлаа ч эгэл хүмүүс гээж эхэлсэн нь харагддаг. Тийнхүү 1925 онд ардын засгийн газраас тусгай тогтоол гаргаж хүнийг хоёр нэртэй буюу эцэг, өөрийнх нь нэрийг хослуулан дуудаж, бичиж, бүртгэж байхаар тогтоосон ажээ. Тэр нь хэдийгээр дэвшилттэй чухал зүйл байсан боловч дутуудуулан будилаантуулсан осол цалгар шийдвэр байлаа. Юу гэвэл өнөөгөөс эхлээд ард иргэд дан ганц өөрийн нэрээр бус эцгийн нэртэй хамт нэрлэн бичиж байвал зохино гэдгийг тогтоохдоо "овог нэр" гэсэн дутмаг заалт өгснөөр эцгийн нэр нь "овог" болон хувирч орчин үеийн монгол хүний нэр уламжлалыг гурван бүрэлдэхүүнээрээ биш зөвхөн эцэг хүүгийнхээр хязгаарлагдаж хоёрхон хослол болон хувирсан юм. Тэр нь үндэсний уламжлалыг огоороход хүргэсэн том алдас болсноор барахгүй "овог" гэдэг ойлголтыг эцгийн нэртэй андуурахад ташуур болж өгчээ. Тэрнээс хойш ард иргэдийн аливаа бүртгэлд хоёр бүрэлдэхүүнт нэр шаардсан асуулт нэвтрэн бүүр хэвшил болж орхисон юм. "Овог, нэр" гэсэн асуултад "Доржийн Лувсан" гэж хариулсаар байгаад ужгирч гүйцжээ. Зүй нь овог, эцэг гэдэг огт өөр өөр хоёр ойлголт билээ. Сүүлийн үед энэхүү алдсыг залруулахыг ухаарч байгаа нь сайшаалтай. Гэхдээ олон үе дамжаад овгоо мартчихсан бас "ядрахад ясан бөө" гэгчээр угийн бичгээ хөтлөхөө больж удам судраа гээчихсэн тул хэр баргийн хүн ямар овогтон болохоо хэлж мэдэхгүй ажээ. Угийн бичиг хөтлөх талаар төр, засгаас зохих шийдвэр гаргасан боловч түүнийг хэрэгжүүлэх арга зам, хэрэглэгдэхүүнээр иргэдээ зэвсэглэх талаар бодитой юм хийхгүй бол мөн л "монголын хууль гурав хоног" гэгчийн үлгэр болно. Угийн бичиг хөтлөх ухаан буюу генеалогия гэдэг бол монголчуудын элэнц хуланцынхаа үеэс бий болгосон уламжлалтай эрдэм ухаан юм. Түүнийг ухвар мөчид хойч үе нь салан задгай, шалдир булдираасаа болоод их хол гээчихсэн билээ. Одоо түүнийг эргэн эрэн сурвалжлан олоход хэцүү боловч эрвэл олдоно, сурвал сураг гарна.
Хүний нэр зөвхөн өөрийг нь төлөөлөөд зогсохгүй хувь хүний хэмжүүрээс хальж нийгмийн төрхийг заадаг сонин үзэгдэл мөн. Бөөгийн мөргөлтэй байх үеийн монголчууд нэг нэртэй, бурхны шажин дэлгэрсэн үеийнх нь өөр нэртэй, барууны номлолд орсон цагийнх нь бүр өөр нэртэй болсныг анзаарахад түвэгтэй биш. Өгөөдэй, Цагаадай гэхчилэн нэрээрээ эгэл бөгөөд ойлгомжтой байсан язгуурын монголчууд Молом, Дорж, Жамц болоод ирэхээрээ бурхны шашинтны шинжийг харуулан гол төлөв түвд нэрийн эзэд явлаа. Дөчөөд оноос хойш монгол хүний нэр их л өөрчлөгдөж нэг хэсэг охид Нина, Роза, Лена гэсэн орос охидын нэр авч нэг хэсэг хөвгүүд Алёша, Володя, Серёжа хэмээгдэх болов. Багадаа ч тэдний нэр зохиж л байв. Тэгтэл цаг хугацааг зогсоодоггүй юм болохоор тэд хөгширч зарим нь эмээ өвөө болоод ирэхэд Роза эмээ, Алёша өвөө гэгдэх нь нэг л биш санагдаж зарим нь нэрээ солих гэж бөөн чирэгдэл, зарим сүйхээтэй нь нэрэндээ өнгө засал хийж Серёжа байснаа Сэржээ, Володя байснаа Бэхтөр болон хувирав. Бас нэг хэсэг нь яаж ч хувиргаад аргалашгүй нэртэй болсон байлаа. Юу гэвэл их удирдагч хувьсгалчдын нэрний толгойг хэсэглэн авч Мэлс(Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин) гээд зогсохгүй бүр Мэлсчо(нөгөө дөрөв дээр нэмээд Чойбалсанг нэмээд) хэмээн өргөмжлөгдөхөөр барахгүй тэр цагийн том гүрэн, олон улсын байгууллагын бүтэн болоод товчилсон нэрийг хүүхэддээ өгөхөөр шийдэж Сэсээр, Ким, Аким хэмээгчдийг бий болгов. Тэрхүү байгууллага нь байтугай дэлхийд ганцаараа хүчирхэг гэгдсэн СССР улс хүртэл үгүй болчих юм гэдгийг бөглүү зэлүүд тал нутгийн нүүдэлчид яахан мэдэх билээ. Тэгж бодох ч нүгэл алдас гэхээр цаг байлаа. Бас нэг хэсэг нь эх эцэг, хүүхэддээ Октябрь, Ленинмаа гэхчилэн өргөмжлөхөөр барахгүй тийм явдлыг том гэгдсэн зарим зохиолч роман, туужид хүртэл бахдан дүрсэлж байлаа. Одоо энэ бүхнийг эргээд бодоход хүмүүст хөгийн юм их л санагдах буйзаа. Нэр хайрлах уламжлалт монгол ёсыг ийнхүү халж үзэл сурталжсан нэр өгөх "хувьсгал" монголд болж жараад он дуустал давалгаалж байтал сансар эзэмших эрин эхэлж бас нэлээн хэдэн монгол Гагарин, Титов, Жанибеков төрснөөр "хойт зүгийн шувууд хэл зөөхөө болих" хандлагад орж билээ. Зөвлөлтөд л ийм "моод" анхлан гараад салхин дор нь байсан монголчуудад халдварласан нь гарцаагүй. Тэр үед зөвлөлтийн хүүхдийн нэрт зохиолч С.Маршак хүртэл түүнд хилэгнэж шүлэг хүртэл бичсэн бөгөөд түүнд:
Дэггүй цагаан охиноо
Дэглэх санаатай нэг ээж
Дэгжин нэр олоод
"Диктатура" гээд нэрлэжээ
Сонин овоо уншдаг нэгэн
Содон тул эр хүүдээн
Хиймэл дагуул(спутник) нэр өгчихөөд
Пуужин(ракета) гэж охиноо нэрлэжээ
Энэ хочийг зүүсэн лайтай хүүхдүүд нь
Эринг тэрэнтэйгээ элээнэ гэдгийг
Эцэг эх хоёр мэдүүштэйсэн дээ
гэж халаглан дурссан байдаг.
Хүнд нэр хайрлахад хөнгөн хийсвэр хандаж яахин болох билээ? Монголын хуучин ёсонд нэр хайрлахын ухааныг маш нарийн тодорхойлж одон зурхайн зарчмыг хатуу баримтлаж ирсэн билээ.Yр хүүхэддээ хааш яаш нэр өгөх нь битгий хэл мягмар, бямба, ням гаригуудад нэр хайрлахыг цээрлэдэг байлаа. Хүн бол өөр хоорондоо маш нарийн зохицолдон холбогдсон гариг, эрхис, хорвоо дэлхийн эргүүлэг, лугшилт, таталт, түлхэлт, гүйдэл, үелзлэлийн онцгой тогтолцооны бүрэн эрхшээлд биеийг олж төрөөд насыг наслаж төгсдөг их орчлонгийн амьд нэгэн эд эс учраас тэр л орчилдоо оршин ахуй зохилдолгоот хөтөлбөртэй байдаг тул тэр л жамаасаа гадуур байх ямар ч аргагүй түмэн бодисын бодгаль махбодь юм. Тэр тооцоог төрсөн өдрийн төөрөг, гарсан өдрийн гаригаар баримжаалж зурхайн аргаар тооцоолон гаргаад нэрийг оноож, наслах нас, төөрөх төөрөг, учирах учирлыг урьдчилан таамнаж, зураглан бичээд сахиус болгон хүзүүнд нь зүүж өгдөг эсвэл хүзүүн дээрээ дээлийн ухлаадас дотор оёж өгдөг байсан тэр уламжлал аль дээр үед тасарч "сахиус" гэдэг үг ч мартагдах тийшээ ханджээ. Уурга алдуулан хульжсан морь шиг болсон хүмүүс тийнхүү үр хүүхэддээ нэр хайрлах дээдсийн ёсыг өөрсдийн ухваргүй араншингаасаа болж таягдан хаясны алдас нүгэл нь тооцоолох боломжгүй болсон бололтой.
Далаад оноос хойш хүмүүс хүүхэддээ яруу найргийн гоё нэр өгөхийг хичээх болсон нь зүйн хэрэг мэт хэдий ч бас л нөгөө хязгаарлуугаа ханарвал дайны дараах жилүүдэд бараг л толгой дараалан "Энхээ" нэртэй жаалууд гарч нэлээд нь нэрэндээ зохицолдохгүй танхай хулигаанууд болцгоосонтой адил юм дахин үзэгдэхгүй гэх баталгаагүй билээ. Ямар нэртэй болсон нь хүүхдийн хувьд падгүй хэрэг. Харин эцэг эхийн л оюуны чадавхи, зан араншин, төлөв төрх, нуултгүй ил гардаг нэг гол юм нь хүүхэддээ ямар нэр өгснөөр тодордог. Эцэг эх нь хэт хувьсгалч, хэтэрхий бүдүүлэг эсвэл даанч ухамсаргүй хандсаны илрэлийг хүүхдий нь нэрнээс нуултгүй харж болно. Yр хүүхдээ нэрлэнэ гэдэг нь эцэг эхэд оногдсон хамгийн эрхэм нандин бас тэгээд нухацтай хариуцлагатай эрх юм. Түүнийг зөв бөгөөд ухаалаг эдлэх хэрэгтэй юм. Хөнгөмсөг хандах шиг зовмоор юм байхгүй гэдгийг дээр үеийн нэгэн франц хүний нэрээр жишээлээд үзье. Тэр хүнд "Жуэн Миль Сэткатрвэнтрэз" гэж нэр өгсөн байжээ. Өөрөөр хэлбэл "Мянга долоон зуун ерөн гурван оны зургаан сар" гэсэн нэр ажээ. Тэрхүү он сарыг заасан урт нэрээрээ аж төрсөөр байгаад нас элж нэгэн өдөр мөнөөх эр өөд болжээ. Тийнхүү сонинд эмгэнэл зарлах болж "Мянга долоон зуун ерэн гурван оны зургадугаар сар гуай мянга найман зуун далан гурван оны тавдугаар сарын хорин долоонд өөд болов" гэж бичээд сонинд гаргасан чинь хүмүүс гашуудахын оронд инээлдээд байсан юм гэдэг.
Нэр гэдэг нандин зүйл. Түүнийг цэнэж, тунгааж, бодож бясалгаж байж өгөх ёстой. Тэгж үнэнхүү санаа гаргаж хайрласан нэрийг авсан хүн нь дээдлэж эрхэмлэж явах учиртай. Нэрээ эрхэмлэнэ гэдэг нь биеэ хичээж сайн үйлс бүтээж явахын нэр. "Сайн нэрийг хүсэвч олдошгүй, муу нэрийг хусавч арилашгүй" гэж олон түмэн ярьдаг байв. Сайн нэрийг сайн явдлаар олж авна. Муу нэрийг ч одоо үед сайн үйлсээр цагаатгах боломжтой юм. "Нэр хүнддэнэ" гэж урьд ярьдаг байв. Хэтэрхий эрхэмжит нэр тийнхүү хүнддэж түүнийг сольдог байлаа. "Нэр нь дарж байна" гэж бас ярьдаг. Тийнхүү арай дөгөөтэй нэр өгөх ч ёс буй. Тэр бол зурхайн ёс.
"Нэрт хүн бол нэрээ хэл!" гэж Чингис хааны үеийн биеийн байцаал билээ. Нэрт хүн нэрээ дээдлэх учиртай.
1997 он.
Өв уламжлалаа эргэж үзэх эрин
Нийтлэгч: Ю.В.Яковец
Бид дэлхийн улс орнуудын нийгмийн хөгжлийн чиг шугам эрс өөрчлөгдөж, улс орон, хүн бүрийн амьдралын өөрчлөлтийн хурдац улам түргэсч байгаа энэ үед амьдарч байгаагаараа азтай, бас ч азгүй хүмүүс мэт. Түүхийн хүрд улам урагшлан дүүлж галзуурсан мэт хурдаар урагшлахдаа зүг чигээ гэнэт гэнэт өөрчлөн өөрсдийнхөө хойноос аялагчдыг дагуулан тэмүүлнэ. Энэ нь бүх нийтийг хамарсан сүйрлийн ирмэг рүү, гүн ангалд унах аюул руу ч аваачиж болох юм. Хүмүүс өдөр тутмын хэвшмэл байдлаасаа сэрж аврал хайн бужигналдаж эхэллээ. Гэвч үхлийн ангал руу унахыг зогсоож, түүнээс аврагдахын тулд ямар зөв зам сонгох вэ? Yүнд түүх л чигийг заагч болно.
Түүхийн мэдлэгийн өчүүхэн хэсэг нь хүртэл асар их үнээр бүтсэн түүхэн туршлагыг ойлгож, ухамсарлах, нэгтгэн дүгнэхэд тус дөхөм болдог. Түүхэн сургамжийг сайтар тунгааж, өөрийн мэдлэг туршлагад тулгуурлан олсон мэдлэгээр байнга баяжуулж байх хэрэгтэй. Энэ утгаараа бид бүхэн түүхийн сурагчид бөгөөд харин хичээнгүй юу, хөнгөмсөг үү гэдгээрээ ялгаатай. Түүхийг ерөнхийд нь дэлхий дахины хийгээд аливаа улс орны өнгөрсөн түүхэн дэх ирээдүй үедээ сургамж болохуйц хамгийн гайхамшигт үйл явдлуудыг тэмдэглэх гэсэн үг хэмээн ойлгож болох юм. Түүнийг нийгмийн хөгжлийн үе үедээ дамжих үйл явц, энэхүү бодит үйл явцын хүмүүсийн болоод нийгмийн ухамсарт буусан тусгал буюу түүхийн шинжлэх ухаан гэж ялган авч үздэг. Түүхийн эх сурвалж хүн төрөлхтний эхлэлээс ундрагатай. Хүний оюун ухаан бүрэлдэж, HOMO SAPIENS үүссэн тэр үеэс дараа дараагийн үедээ амьдралын сургамж болгон дамжуулахын тулд гол үйл явдлуудыг тогтоох нь зайлшгүй болсон нь нийгмийн өв уламжлал үүсэж хөгжихөд түлхэц болжээ.
Түүхийг танин мэдэхүй ба судалгааны хэрэгсэл гэдэг талаас авч үзээсэй гэж би хүснэ. "Орчин үе оршин байхын төлөө шаргуу зүтгэж буй нь өнгөрсөн үеэс ихээхэн хамааралтай байгаа бус уу. Зүй тогтолоороо ижил төстэй болон ялгаатай талаараа түүх нь орчин үеийг даацтай ухаж мэдрэх зайлшгүй түлхүүр нь болж байдаг юм биш үү" гэсэн XX зууны нэрт түүхч Фернан Броделийн дүгнэлттэй санал нийлэхгүй байж болохгүй.
Ингэхээр энэ түлхүүрийг ашиглацгаая!
Бид дэлхийн улс орнуудын нийгмийн хөгжлийн чиг шугам эрс өөрчлөгдөж, улс орон, хүн бүрийн амьдралын өөрчлөлтийн хурдац улам түргэсч байгаа энэ үед амьдарч байгаагаараа азтай, бас ч азгүй хүмүүс мэт. Түүхийн хүрд улам урагшлан дүүлж галзуурсан мэт хурдаар урагшлахдаа зүг чигээ гэнэт гэнэт өөрчлөн өөрсдийнхөө хойноос аялагчдыг дагуулан тэмүүлнэ. Энэ нь бүх нийтийг хамарсан сүйрлийн ирмэг рүү, гүн ангалд унах аюул руу ч аваачиж болох юм. Хүмүүс өдөр тутмын хэвшмэл байдлаасаа сэрж аврал хайн бужигналдаж эхэллээ. Гэвч үхлийн ангал руу унахыг зогсоож, түүнээс аврагдахын тулд ямар зөв зам сонгох вэ? Yүнд түүх л чигийг заагч болно.
Түүхийн мэдлэгийн өчүүхэн хэсэг нь хүртэл асар их үнээр бүтсэн түүхэн туршлагыг ойлгож, ухамсарлах, нэгтгэн дүгнэхэд тус дөхөм болдог. Түүхэн сургамжийг сайтар тунгааж, өөрийн мэдлэг туршлагад тулгуурлан олсон мэдлэгээр байнга баяжуулж байх хэрэгтэй. Энэ утгаараа бид бүхэн түүхийн сурагчид бөгөөд харин хичээнгүй юу, хөнгөмсөг үү гэдгээрээ ялгаатай. Түүхийг ерөнхийд нь дэлхий дахины хийгээд аливаа улс орны өнгөрсөн түүхэн дэх ирээдүй үедээ сургамж болохуйц хамгийн гайхамшигт үйл явдлуудыг тэмдэглэх гэсэн үг хэмээн ойлгож болох юм. Түүнийг нийгмийн хөгжлийн үе үедээ дамжих үйл явц, энэхүү бодит үйл явцын хүмүүсийн болоод нийгмийн ухамсарт буусан тусгал буюу түүхийн шинжлэх ухаан гэж ялган авч үздэг. Түүхийн эх сурвалж хүн төрөлхтний эхлэлээс ундрагатай. Хүний оюун ухаан бүрэлдэж, HOMO SAPIENS үүссэн тэр үеэс дараа дараагийн үедээ амьдралын сургамж болгон дамжуулахын тулд гол үйл явдлуудыг тогтоох нь зайлшгүй болсон нь нийгмийн өв уламжлал үүсэж хөгжихөд түлхэц болжээ.
Түүхийг танин мэдэхүй ба судалгааны хэрэгсэл гэдэг талаас авч үзээсэй гэж би хүснэ. "Орчин үе оршин байхын төлөө шаргуу зүтгэж буй нь өнгөрсөн үеэс ихээхэн хамааралтай байгаа бус уу. Зүй тогтолоороо ижил төстэй болон ялгаатай талаараа түүх нь орчин үеийг даацтай ухаж мэдрэх зайлшгүй түлхүүр нь болж байдаг юм биш үү" гэсэн XX зууны нэрт түүхч Фернан Броделийн дүгнэлттэй санал нийлэхгүй байж болохгүй.
Ингэхээр энэ түлхүүрийг ашиглацгаая!
Суралцахын учир
Нийтлэгч: Ц.Дэмбэрэл
Хүүхдүүд ээ! Та нар юуны төлөө суралцаж байгаа вэ? Yүнд сурагч бүр өөр өөрийнхөөрөө хариулж чадна. Гэхдээ тэр олон хариултын дотор үндэслэлтэй сайн хариулт лавтайяа нэг байгаа. Энэ хариултыг олохыг хичээсэн нь энэ буюу. ХYН ба амьтдын хооронд ямар ялгаа байдаг вэ? Тухайлбал хүний биеийн хүч зааныхаас их биш, хүний үсний өнгө тогосын өнгөнд хүрэхгүй, хүн тэмээн хяруултай уралдвал яав ч түрүүлж чадахгүй, хүнд ямаа шиг үнэхүрдэг дулаан ноолуур байхгүй, хүн арслан хоёр ноцолдвол лавтайяа арслан дийлэх биз, хүн харанхуй шөнө төөрдөг, гэтэл шөнө ангуучилж хоолоо олдог олон амьтан бий, хүний чих буга согооных шиг соргог биш, хүний хамар нохойных шиг үнэрч биш. Ингэхлээр ХYН нь амьтдаас биеийн хүч, хурд, харах, сонсох, үнэрлэх эрхтний чадвараар дутуу ажээ. Эндээс ХYН бол дунд зэргийн чадвартай жирийн нэг амьтан юм байна гэсэн дүгнэлт хийх бүрэн үндэстэй. Ер нь ХYН бол нэгэн төрлийн амьтан юм гэсэн номлол байдаг. Гэхдээ бодох зүйл бас байна.
ХYН ба бусад амьтдын хооронд байдаг хамгийн том ялгаа бол оюун ухаан юм. ХYН сэтгэх чадварын хувьд бусад амьтдыгаа бодвол хол тасран түрүүлжээ. Yүнийхээ ачаар ХYН нь энэ дэлхийн аливаа бүхний ноён оргил нь болсон билээ. ХYН - хамгийн үнэтэй. ХYН болж төрнө гэдэг маш ховор аз завшаан мөн. Та нарт энэ аз завшааныг бэлэглэсэн болохоор хүүхэд бүр ээж ааваа хамгаас илүү хүндэлдэг байна. ХYН болж төрөх, ХYН шиг амьдрах хоёр ялгаатай. Аав ээжийн хүү охин болж төрнө гэдэг сайн хэрэг. Харин энэ бол ХYН шиг ХYН болчихлоо гэсэн үг биш. Эндээс ХYН шиг ХYН болох өөрөөр хэлбэл сайн ХYН болох, сайхан амьдрах нь хүний эрхэм чухал зорилго гэдэг нь харагдаж байна.ХYН шиг ХYН болох амаргүй. Гэтэл амьтан шиг хүн болох амархан байдаг гэнэ.Энд би ХYН гэдэг үгийг өргөмжлөн хайрладаг болохоороо ингэж хэлж байгаа юм. Амьдралыг, ахуй тойрноо ажиглажээ байхад хүнээс дор амьдардаг, заримдаа бүр араатнаас дор хүн таарах юм.
Хүний хамгийн их юм сурдаг үе нь хүүхэд нас. Тодруулбал сурагч та нар яг энэ сурагч байгаа үедээ аль болох их юм сурч мэдэж авах ёстой. ХYН яагаад суралцах ёстой юм бэ? Энэ асуултанд мэргэд дараах хариултыг өгдөг байна.
"ХYН нь ХYН учраас л суралцах шаардлагатай"
Хэрвээ ХYН суралцахгүй юм бол тэрээр ХYН биш болно гэсэн санаа үүний ард байгаа юм. Суралцах хүсэлгүй буюу өөрийгөө дайчилдаггүй хүүхэд багачууд бий. Тэд бол өөрөө өөрийгөө ХYН болгох ажлаас залхуурч байгаа хэрэг. Залхуураад байвал алсдаа тэр хүүхэд жирийн амьтан, сайндаа л сармагчин мэт болно биз. Хэрвээ ХYН нь жинхэнэ ёсоор суралцахгүй юм бол, цаг ямагт өөрийгөө дайчлахгүй юм бол ухаан санаа нь хоцрогдон хаягдана. Ийм хүн зугуухнаар, яг л бөхөж буй лаа шиг унтарна. Тэнэг мулгуу хүмүүс ийм болсон байдаг. Мулгуу тэнэг байх нь хүний шинж биш, амьтны шинж. Хүний бие давжаа жижиг, царайлаг бус эсвэл гадаад эрхтний гажиг согогтой байж болно. Ингэлээ гээд тэр хүнийг муу ХYН, муухай ХYН, мал шиг амьтан гэхгүй, тийм хүн бол жирийн л ХYН юм. Харин тэнэг мулгуу хүнийг бид үзэн ядаж, эргүү тэнэгээр нь хочлон шоглодог. Эндээс хүмүүс хоорондын зааг ялгаа харагдаж байгаа юм. Хүмүүс юугаараа өөр хоорондоо ялгагдаг вэ гэвэл биеийн өндөр намаар биш, ухааны их багаар ялгаран тодордог ажээ. Хүнийг гаднаас нь хараад ухааных нь цар хэмжээг мэдэхэд төвөгтэй.Ядаж л хэд гурван үг солих хэрэгтэй. Ингэвэл тэр ХYН эрхбиш танигдана. Юм мэддэг хүн, юм мэддэггүй хүний хооронд асар их зөрүү бий. Танхил өссөн хүүхэд тавхан үгэнд л танигдана. Эрдэмд шамддаггүй хүүхэд эхний үгээр л мэдэгдэнэ. ХYН болж төрөх, ХYН болж төлөвших хоёр ялгаатай. Энэ цаг үе бол та нарын хувьд ХYН болж төлөвших алтан үе чинь мөн.ХYН болж төлөвшихийн эх үндэс нь суралцахад оршино. Тодруулбал ХYН нь ХYН болж төлөвшихийн тулд л суралцдаг ажээ. Суралцахаас татгалзана гэдэг бол ХYН болохоосоо татгалзана гэсэн үг.
Хүүхдүүд ээ! Та нар юуны төлөө суралцаж байгаа вэ? Yүнд сурагч бүр өөр өөрийнхөөрөө хариулж чадна. Гэхдээ тэр олон хариултын дотор үндэслэлтэй сайн хариулт лавтайяа нэг байгаа. Энэ хариултыг олохыг хичээсэн нь энэ буюу. ХYН ба амьтдын хооронд ямар ялгаа байдаг вэ? Тухайлбал хүний биеийн хүч зааныхаас их биш, хүний үсний өнгө тогосын өнгөнд хүрэхгүй, хүн тэмээн хяруултай уралдвал яав ч түрүүлж чадахгүй, хүнд ямаа шиг үнэхүрдэг дулаан ноолуур байхгүй, хүн арслан хоёр ноцолдвол лавтайяа арслан дийлэх биз, хүн харанхуй шөнө төөрдөг, гэтэл шөнө ангуучилж хоолоо олдог олон амьтан бий, хүний чих буга согооных шиг соргог биш, хүний хамар нохойных шиг үнэрч биш. Ингэхлээр ХYН нь амьтдаас биеийн хүч, хурд, харах, сонсох, үнэрлэх эрхтний чадвараар дутуу ажээ. Эндээс ХYН бол дунд зэргийн чадвартай жирийн нэг амьтан юм байна гэсэн дүгнэлт хийх бүрэн үндэстэй. Ер нь ХYН бол нэгэн төрлийн амьтан юм гэсэн номлол байдаг. Гэхдээ бодох зүйл бас байна.
ХYН ба бусад амьтдын хооронд байдаг хамгийн том ялгаа бол оюун ухаан юм. ХYН сэтгэх чадварын хувьд бусад амьтдыгаа бодвол хол тасран түрүүлжээ. Yүнийхээ ачаар ХYН нь энэ дэлхийн аливаа бүхний ноён оргил нь болсон билээ. ХYН - хамгийн үнэтэй. ХYН болж төрнө гэдэг маш ховор аз завшаан мөн. Та нарт энэ аз завшааныг бэлэглэсэн болохоор хүүхэд бүр ээж ааваа хамгаас илүү хүндэлдэг байна. ХYН болж төрөх, ХYН шиг амьдрах хоёр ялгаатай. Аав ээжийн хүү охин болж төрнө гэдэг сайн хэрэг. Харин энэ бол ХYН шиг ХYН болчихлоо гэсэн үг биш. Эндээс ХYН шиг ХYН болох өөрөөр хэлбэл сайн ХYН болох, сайхан амьдрах нь хүний эрхэм чухал зорилго гэдэг нь харагдаж байна.ХYН шиг ХYН болох амаргүй. Гэтэл амьтан шиг хүн болох амархан байдаг гэнэ.Энд би ХYН гэдэг үгийг өргөмжлөн хайрладаг болохоороо ингэж хэлж байгаа юм. Амьдралыг, ахуй тойрноо ажиглажээ байхад хүнээс дор амьдардаг, заримдаа бүр араатнаас дор хүн таарах юм.
Хүний хамгийн их юм сурдаг үе нь хүүхэд нас. Тодруулбал сурагч та нар яг энэ сурагч байгаа үедээ аль болох их юм сурч мэдэж авах ёстой. ХYН яагаад суралцах ёстой юм бэ? Энэ асуултанд мэргэд дараах хариултыг өгдөг байна.
"ХYН нь ХYН учраас л суралцах шаардлагатай"
Хэрвээ ХYН суралцахгүй юм бол тэрээр ХYН биш болно гэсэн санаа үүний ард байгаа юм. Суралцах хүсэлгүй буюу өөрийгөө дайчилдаггүй хүүхэд багачууд бий. Тэд бол өөрөө өөрийгөө ХYН болгох ажлаас залхуурч байгаа хэрэг. Залхуураад байвал алсдаа тэр хүүхэд жирийн амьтан, сайндаа л сармагчин мэт болно биз. Хэрвээ ХYН нь жинхэнэ ёсоор суралцахгүй юм бол, цаг ямагт өөрийгөө дайчлахгүй юм бол ухаан санаа нь хоцрогдон хаягдана. Ийм хүн зугуухнаар, яг л бөхөж буй лаа шиг унтарна. Тэнэг мулгуу хүмүүс ийм болсон байдаг. Мулгуу тэнэг байх нь хүний шинж биш, амьтны шинж. Хүний бие давжаа жижиг, царайлаг бус эсвэл гадаад эрхтний гажиг согогтой байж болно. Ингэлээ гээд тэр хүнийг муу ХYН, муухай ХYН, мал шиг амьтан гэхгүй, тийм хүн бол жирийн л ХYН юм. Харин тэнэг мулгуу хүнийг бид үзэн ядаж, эргүү тэнэгээр нь хочлон шоглодог. Эндээс хүмүүс хоорондын зааг ялгаа харагдаж байгаа юм. Хүмүүс юугаараа өөр хоорондоо ялгагдаг вэ гэвэл биеийн өндөр намаар биш, ухааны их багаар ялгаран тодордог ажээ. Хүнийг гаднаас нь хараад ухааных нь цар хэмжээг мэдэхэд төвөгтэй.Ядаж л хэд гурван үг солих хэрэгтэй. Ингэвэл тэр ХYН эрхбиш танигдана. Юм мэддэг хүн, юм мэддэггүй хүний хооронд асар их зөрүү бий. Танхил өссөн хүүхэд тавхан үгэнд л танигдана. Эрдэмд шамддаггүй хүүхэд эхний үгээр л мэдэгдэнэ. ХYН болж төрөх, ХYН болж төлөвших хоёр ялгаатай. Энэ цаг үе бол та нарын хувьд ХYН болж төлөвших алтан үе чинь мөн.ХYН болж төлөвшихийн эх үндэс нь суралцахад оршино. Тодруулбал ХYН нь ХYН болж төлөвшихийн тулд л суралцдаг ажээ. Суралцахаас татгалзана гэдэг бол ХYН болохоосоо татгалзана гэсэн үг.
Мэдээллийн тухай
Нийтлэгч: Ц.Дэмбэрэл
ХХI зууныг Мэдээллийн эрин гэж нэрлэж байна. Энэ эринд мэдээллийн үнэ цэнэ эрс өсөж, хүний хөгжлийг чиглүүлэгч гол хүчин зүйл нь мэдээлэл болох юм. Мэдээлэл нь олон янз байх бөгөөд жишээ болгож хэдэн мэдээллийг сонирхьё.
1. Сайхан юм хэзээ ч утгагүй байдаггүй. << Л.Н.Толстойн >>
2. Аав нь 30, хүү нь Х настай. Тэгвэл хэдэн жилийн дараа аав нь хүүгээсээ 2 дахин их настай болох вэ? << Математикийн номноос >>
3. Селин Дион хоёр ихэр хүүхэд гаргаж магадгүй
4. Би тийм урт наслахыг боддоггүй. << Сониноос >>
Одоо энэхүү 4 мэдээллийг задлан шинжилье.
1. Аливаа юманд утга учир гэж бий. Yг гэхэд л утга учиртай. Yүнээс гадна хоол, хувцас, кино, ном, ер юу эс байхав. Гоё сайхан бичдэг сурагчийн дэвтрийг засахад багшид их амар байдаг, багш нь баярладаг.Цэвэр сайхан хувцаслах нь хүний соёлыг харуулна. Тийм хүнтэй ярилцахад сайхан сэтгэгдэл төрдөг. Өөрөөр хэлбэл сайхан юмны цаана дандаа сайхан утга агуулга байдаг. Л.Толстой үүнийг мэддэг төдийгүй хойч үеийнхэндээ сайхан юм хэзээ ч утгагүй байдаггүй юм шүү, та нар анхаарч мэдэж ав гэж бичиж үлдээжээ. Энэ мэдээлэл хүүхдүүд та нарыг ямагт сайн сайхан руу тэмүүл гэсэн утга санааг агуулж байна. Иймд нэг дэх мэдээллийг дээд эрэмбийн мэдээлэл гэнэ.
2. Энэ бодлогыг цэвэр математик утгаар ойлгох бөгөөд 14 шийдтэй юм. Энэ бодлогыг бодох үед хүүхдийн уураг тархи ажиллаж дасгал хийнэ, ингэсэн тархи хөгжинө, сэтгэлгээ нь цэгцэрнэ, ухаалаг яриатай болно. Ийм хүүхэд хаана ч, хэзээ ч энэ төрлийн шийдвэрлэх асуудал тулгарахаар шууд л бодчихно. Иймээс хоёр дахь мэдээлэл нь оюун ухааныг хөгжүүлэх мэдээлэл юм.
3. Селин Дионы хэвлийд хэдэн хүүхэд байгаа нь хэнд хэрэгтэй вэ? Надад л лав хэрэггүй, сурагч хүн энэ дэлхийн бүх хүүхнүүдийн хэвлийд буй хүүхдийн тоог цээжилсэн байх ёстой юм уу, та нар үүнийг мэдлээ гээд яах юм, алсдаа энэ мэдээллийг юунд ашиглаж, ямар ашиг орлого олох юм, тэгээд ч энэ өгүүлбэрийг лавшруулан ухвал Селин Дион хүүхэдтэй болсон эсэх, тэр нь ихэр эсэх нь тун тодорхойгүй, зүгээр л "магадгүй" гэж байх юм. Харин үүний оронд Селин Дионы сайхан дуулдаг арга ухаанаас бичсэн бол өөр байхсан. Иймээс энэ гурав дахь мэдээлэл нь хүнд хэрэггүй, хогон мэдээлэл юм. Хүүхдүүд ээ! Та нар огтоос хэрэггүй мэдээллээр бүү хөөцөлд, хайран цаг, хайран тархи. Хогон мэдээллээс хол яв, ойр явбал өөрсдөө хог болно.
4. Урт наслах хүсэлгүй хүн байдаг юм уу? Yгүй гэж бодно. "Би урт наслахыг боддоггүй" гэсэн энэхүү мэдээлэл нь цаанаа маш их хортой үр дагавартай, аюулыг сурталчилсан, түүнийг хэвийн үзэгдэл мэтээр тайлбарлажээ. Ийм хачин аюултай мэдээллийг "хар тамхи" гэдэг. Мэдээллийн хар тамхи маш аюултай. Уураг тархийг гэмтээнэ, ухаан санааг сохолно. Сурагч та нартаа мэдээллийн хар тамхинд автахгүй байхыг зөвлөе.
ХХI зууныг Мэдээллийн эрин гэж нэрлэж байна. Энэ эринд мэдээллийн үнэ цэнэ эрс өсөж, хүний хөгжлийг чиглүүлэгч гол хүчин зүйл нь мэдээлэл болох юм. Мэдээлэл нь олон янз байх бөгөөд жишээ болгож хэдэн мэдээллийг сонирхьё.
1. Сайхан юм хэзээ ч утгагүй байдаггүй. << Л.Н.Толстойн >>
2. Аав нь 30, хүү нь Х настай. Тэгвэл хэдэн жилийн дараа аав нь хүүгээсээ 2 дахин их настай болох вэ? << Математикийн номноос >>
3. Селин Дион хоёр ихэр хүүхэд гаргаж магадгүй
4. Би тийм урт наслахыг боддоггүй. << Сониноос >>
Одоо энэхүү 4 мэдээллийг задлан шинжилье.
1. Аливаа юманд утга учир гэж бий. Yг гэхэд л утга учиртай. Yүнээс гадна хоол, хувцас, кино, ном, ер юу эс байхав. Гоё сайхан бичдэг сурагчийн дэвтрийг засахад багшид их амар байдаг, багш нь баярладаг.Цэвэр сайхан хувцаслах нь хүний соёлыг харуулна. Тийм хүнтэй ярилцахад сайхан сэтгэгдэл төрдөг. Өөрөөр хэлбэл сайхан юмны цаана дандаа сайхан утга агуулга байдаг. Л.Толстой үүнийг мэддэг төдийгүй хойч үеийнхэндээ сайхан юм хэзээ ч утгагүй байдаггүй юм шүү, та нар анхаарч мэдэж ав гэж бичиж үлдээжээ. Энэ мэдээлэл хүүхдүүд та нарыг ямагт сайн сайхан руу тэмүүл гэсэн утга санааг агуулж байна. Иймд нэг дэх мэдээллийг дээд эрэмбийн мэдээлэл гэнэ.
2. Энэ бодлогыг цэвэр математик утгаар ойлгох бөгөөд 14 шийдтэй юм. Энэ бодлогыг бодох үед хүүхдийн уураг тархи ажиллаж дасгал хийнэ, ингэсэн тархи хөгжинө, сэтгэлгээ нь цэгцэрнэ, ухаалаг яриатай болно. Ийм хүүхэд хаана ч, хэзээ ч энэ төрлийн шийдвэрлэх асуудал тулгарахаар шууд л бодчихно. Иймээс хоёр дахь мэдээлэл нь оюун ухааныг хөгжүүлэх мэдээлэл юм.
3. Селин Дионы хэвлийд хэдэн хүүхэд байгаа нь хэнд хэрэгтэй вэ? Надад л лав хэрэггүй, сурагч хүн энэ дэлхийн бүх хүүхнүүдийн хэвлийд буй хүүхдийн тоог цээжилсэн байх ёстой юм уу, та нар үүнийг мэдлээ гээд яах юм, алсдаа энэ мэдээллийг юунд ашиглаж, ямар ашиг орлого олох юм, тэгээд ч энэ өгүүлбэрийг лавшруулан ухвал Селин Дион хүүхэдтэй болсон эсэх, тэр нь ихэр эсэх нь тун тодорхойгүй, зүгээр л "магадгүй" гэж байх юм. Харин үүний оронд Селин Дионы сайхан дуулдаг арга ухаанаас бичсэн бол өөр байхсан. Иймээс энэ гурав дахь мэдээлэл нь хүнд хэрэггүй, хогон мэдээлэл юм. Хүүхдүүд ээ! Та нар огтоос хэрэггүй мэдээллээр бүү хөөцөлд, хайран цаг, хайран тархи. Хогон мэдээллээс хол яв, ойр явбал өөрсдөө хог болно.
4. Урт наслах хүсэлгүй хүн байдаг юм уу? Yгүй гэж бодно. "Би урт наслахыг боддоггүй" гэсэн энэхүү мэдээлэл нь цаанаа маш их хортой үр дагавартай, аюулыг сурталчилсан, түүнийг хэвийн үзэгдэл мэтээр тайлбарлажээ. Ийм хачин аюултай мэдээллийг "хар тамхи" гэдэг. Мэдээллийн хар тамхи маш аюултай. Уураг тархийг гэмтээнэ, ухаан санааг сохолно. Сурагч та нартаа мэдээллийн хар тамхинд автахгүй байхыг зөвлөе.
Subscribe to:
Posts (Atom)
