Д.Сүхбаатар: Үүнээс илүү баярт үйл явдал тохиож байсангүй

Ш.Пүрэвсүрэн

Эх сурвалж: Өдрийн сонин №170 2011-07-18

Монгол Улсын аварга Мөнхбатын аав Д.Сүхбаатар, ээж Л.Эрдэнэхүү нартай ярилцлаа.

-За баяр наадам ч энэ жил мөн сайхан боллоо доо?

Д.Сүхбаатар: Хэлээд юу гэх вэ. Үүнээс илүү сайхан баяртай үйл явдал хөгшин бид хоёрын амьдралд тохиож байсангүй гэхэд хилсдэхгүй байх. Миний бор хүүг арав давахад нь цэнгэлдэх хүрээлэнд бөх үзэж суусан бүх хүн уухайлан баяр хүргэж байгааг хараад өөрийн эрхгүй л хоёр нүдийг минь нулимс бүрхсэн дээ. Дараа нь нутгийн олон түмэн энд тэндээс тэр шөнөжин утасдаж баяр хүргээд л. Үнэхээр сайхан наадам боллоо. Монголчууд бөхдөө ямар их хайртай ард түмэн болохыг нь бие сэтгэлээрээ бүрэн мэдэрсэн шүү.

Л.Эрдэнэхүү: Би ч яахав насаараа л Долоон бурхан одондоо залбирч үр хүүхдийнхээ хувь заяаг даатгаж яваа хүн. Тэр шөнийн тэнгэр цэлмэг тунгалаг байсныг яана. Бор хүүгээ тэр олон том, том бөхчүүдэд уначих вий гэж айгаад зурагтаа ч харж чаддаггүй. Гадаа гараад л Долоон бурхандаа сүүгээ өргөөд залбираад зогсоод байлаа. Долоо давлаа гэхийг нь сонсоод дотор жаахан уужирлаа. Тэгсэн чинь найм, ес, арав юу болсон гэж санана. Нэг харсан чинь энэ хавийн гудамжныхан таньдаг таньдаггүй бүгд манайд цуглачихсан баяр хүргээд байсан. Сая наадмын өмнөхөн, долдугаар сарын 8-нд хүү маань бэлтгэлээсээ бууж ирээд манайд ирж хоёр хоног өдөржин шөнөжин унтлаа. Хоолоо ч иддэггүй, гадаа аавынх нь зоож бэлдэж өгсөн турникэн дээр ч ганц удаа суниадаггүй, гарч бие засчихаад л унтаад байхаар нь гайхсан шүү. Хүүгийнхээ төлөө миний чадах юм бол шөнө орой болгон Долоон бурхандаа залбирч сүүгээ өргөнө. Мөнхбат нэг удаа “Ээж, та юу хүсч залбираад байна даа” гэхээр нь “Хүүгээ улсын заан болгож өгөөрэй гэж Долоон бурхнаасаа гуйж байна” гэсэн чинь “Та нэг мөсөн аварга болгож өгөөч гэж гуйвал яасийм” гэдэг байгаа даа. Би сандарч “Үгүй ээ, хүү минь тэгж ч даварч болохгүй шүү” гэсэн гээд л бодчих.

-Увс аймаг олон ястны нутаг. Баруунтуруун сум бол сүүлд атар эзэмших их аяны үед байгуулагдаж газар газрын хүмүүс цугласан гэх юм билээ. Өөрөө яг аль сумын хүн бэ?

Д.С-Эхнэр бид хоёр Ханхөхийн хошууны л хүмүүс. Манай аав, ээж төрийн их тахилгат хайрхан Ханхөхий уулын баруун талд, эхнэр Эрдэнэхүүгийн маань аав энэ сүрлэг уулын зүүн сугаар нутаглаж байсан хүмүүс. Товчхон хэлэхэд биднийг Увс аймагтаа цөөнх гэгддэг элжигэн халх хүмүүс гэж ойлгож болно. 1959 оныг хүртэл одоогийн Увс аймгийн Цагаанхайрхан сум Баруунтуруун САА-н нутгийг Туруун сум гэж нэрлэж байж. Манай аав ээж чинь энэ олимпийн аварга Бадар-Ууганы ээжийн өвөг дээдэстэй яг нэг дорын улс байгаа юм. Хожим нь 1959 оноос Баруунтуруун САА байгуулагдан Цагаанхайрхан сумаас өрх тусгаарлаж атрын анхдугаар аянаар газар газраас хүмүүс цуглаж энэ сум олон ястан үндэстний өлгий нутаг болсон гэдэг юм билээ. Эхнэр бид хоёр ч, аварга Мөнхбатын эгч дүү нар нь ч бүгд Ганбат арслан, дэлхийн аварга Цагаанбаатар нарын адил энэ суманд төрсөн учраас бид бахархалтайгаар Баруунтуруунаараа овоглодог юм шүү дээ. САА-н 60 жилээр 2003 онд таны бичсэн тэр “Турууны хүүхдүүд”, мөн сүүлд гаргасан “Турууныхан” номнууд манай сумынхны бараг ширээний ном болсон доо. Түүнд ороогүйдээ жаахан сэтгэл дундуур байдаг юм. Анзааргагүй явж байгаад материалаа цагт нь өгч чадаагүй хоцроочихсон юм.

-Зүгээр ээ, дараагийн номонд аварга хүүтэйгээ хамт орохоор цаанаас нь нэг юм хүлээлгэсэн хэрэг байх. Хүү чинь бага байхдаа ямар хүүхэд байв. Ер нь бөх болох шинж тэмдэг нь хэдийгээс анзаарагдах болов. Танайхан ер нь бөхийн удамтай юу?

Д.С. Та мэдэх байх. Манай суманд аймгийн арслан Юнрэн гэж их мундаг бөх хүн байсан даа. Нэг л удаа улсын наадамд ирж барилдаад дөрөв даваад тавын даваанд хөлөндөө гэмтэл авснаас хойш улсад явж барилдаагүй, аймагтаа ганц хоёр удаа түрүүлснийг нь эс тооцвол Баруунтуруун сумнаасаа ер нь гарч явдаггүй, сумандаа 12 удаа түрүүлэн дархлагдсан хүн байлаа. Тэр хүн манай хүүг бүр багаас нь ажаад “энэ хүү алсдаа юм дуулгаж мэдэх хүүхэд байна” гэж үнэлэн дунд сургуульд сурч байхад нь багш шавийн барилдлагаатай болсон гэлцдэг юм. Миний нагац аймгийн заан Дашцэрэн гэж их бяртай хүн байлаа. Ер нь Ханхөхийн хошуунд дээр үед Вандан аварга, Ламзав заан гэж долоон хошуу даншиг наадамд түрүүлж шөвгөрч байсан мундаг хүмүүс байсан гэлцдэг юм. Мөнхбат маань ер нь багаасаа их махруу, нэг юмны төлөө зоривол заавал ард нь гардаг зантай хүүхэд. 10 төгсдөг жилээ сумандаа түрүүлж сумын заан болсон. 2005 онд Сүхбаатар аймагт барилдаж аймгийн заан, мөн ондоо Баянмөнх аваргын нэрэмжит тойргийн барилдаанд Увс аймагтаа түрүүлж аймгийн арслан болсон доо.

-Та чинь өөрөө бас сайн барилддаг байсан даа. Сумандаа нэлээд хэдэн удаа түрүүлсэн байх.

Д.С.Би их сонин юм ярья. Танай аав Шарав гуай цэргийн арслан цолтой хүн байсан санагдана.

-Тийм, аав маань 1939 оны дайны өмнөхөн Дорнод аймагт болсон цэргийн их баяр наадамд барилдан түрүүлж цэргийн арслан болж байсан хүн шүү. Түвдэндорж гэж шинэ цэрэг улсад, би цэргийн их наадамд нь дайнтай жил Дорнодод түрүүлж байсан гээд л их ярьдаг байж билээ.

Д.С. Аавыг тань манай Турууныхан Шийлаа гэж авгайлна. Намайг анх барилдаж эхэлж байх тэр үед 60 нилээд хол гарчихсан Шийлаа маань сумын наадамдаа зодоглон гурвын даваанд намайг авч барилдан өвдөглөнгөө надаар зодог тайлж байсан юм. Үүнийг би нэлээд учиртай юм болов уу гэж одоо хүртэл боддог юм. Тэр жилээ би сумынхаа наадамд Туруун сумандаа дархлагдсан Юнрэн зааныг өвдөг шороодуулан түрүүлж сумын заан цол авч нэлээдгүй хөөрч байж билээ.

-Таныг Баруунтуруун САА-д сайн комбайнчин байсныг би мэдэх юм?

Д.С. Баруунтуруун САА чинь 44 мянган га эргэлтийн талбайтай манай улсын хамгийн том САА гэгддэг байлаа. Би чинь гайхуулж байгаа ч юм биш улсын аварга комбайнчны болзлыг зургаан удаа хангаж байсан хүн. Ганбат арслангийн аав Батжаргал гуай, жүдо бөхийн дэлхийн аварга Цагаанбаатарын маань аав Хашбаатар бид бүгдээрээ л хар багаасаа Харцагаан усны бригадад трактор комбайнтай ноцолдож явлаа. Одоо ч гэсэн би нутаг руугаа явж жаахан тариа тарьдаг, түүгээрээ л хэдэн хүүхдийнхээ сургалтын төлбөрийг төлж, хоол ундыг нь базаадаг хүн. Ганбат арслан, Мөнхбат хоёр маань ч ялгаагүй аав ээжийгээ даган Харцагаан ус, Бортолгой, Өлөнгийн их тариан талбайн шороотой хутгалдаж, Баруунтуруун, Зүүнтурууны голын усаар ундаалж, угаагдаж өссөн хүүхдүүд.

-Мөнхбат аварга одоо хэдэн настай юм бэ. Анх улсын наадамд хэдэн онд гарсан билээ?

Д.С.1984 оны хулгана жилтэй хүүхэд. Ер нь багаасаа барилдах хорхойтой, ямар сайндаа арваа төгсөхдөө ШУТИС авчихаад түүнийгээ удалгүй орхиод “Шонхор” дээд сургуульд орчихсон явсныг нь бид хоёрт нэлээд хожуу сонсгож байж билээ. 2006 оны улсын наадамд анх барилдаад шууд дөрөв давчихдаг юм байна. Би ч цочирдоод бараг шооконд орчихсон байлаа. Тэгтэл тавын даваанд нутгийн ах Ганбат заан авчихаар нь би тань руу Туруунаас утасдаж Ганбаад гомдож, нэг их уйлаагүй юу. Та санаж байна уу?

-Саналгүй яахав. Тийм юм болох нь болсон. Заан маань нутгийн дүүгээ сэтгэл зүйн хувьд нэлээд хатуухан сорилд оруулахаар шийдсэн юм байлгүй дээ гэж боддог. Мөнхбат, Баянмөнх, Бат-Эрдэнэ гээд мундаг мундаг дархан аваргуудыг залгамжлан гарч ирж, шинэ зууны шинэ үеийн бахчүүдээ манлайлан барилдах боломжтой болсонд нь баярлаж, би нутгийн дүүдээ энэ аваргуудын зиндаанд хүрнэ гэдэгт итгэн маш их билэгшээж явна. Мөнхбат маань ер нь их зоримог, хурц дайчин барилдаантай, угсраа мэхтэй, хийсэн мэх нь даацтай харагддаг.

Д.С. Би Мөнхбатынхаа хэд хэдэн чанарыг эцэг хүний хувьд үнэлдэг юм. Мөнхбат маань сүүлийн гурван жил дараалан улсын наадамд авсан цолоо ахиулан барилдаж, бидний тааварлаж байгаагүй өндөр амжилтанд хүрч аварга боллоо. Баруунтуруун сумын маань хоёр хүүхэд улсын наадамд жил дараалан түрүүллээ. Саяын наадмын өмнө “Харзтай” амралтнаас наадмын өмнө ар гэрийнхээ аар саар ажлаа амжуулахаар гэнэт хүрээд ирдэг юм байна. Буцаад очсон чинь Балжаа аварга бэлтгэлээ хаяад явсанд нь маш их уурлаж, ганцааранг нь машинаараа элдэн хөөж, 15 км-ийн кросс хийлгэсэн гэнэ лээ. Мөнхбат ч гүрийгээд яг яс гүйгээд ирэхэд нь Балжаа аварга, Жанчивдорж начин нар түүний тэвчээрийг нь үнэхээр үнэлсэн гэж ярьж байсан. “Шонхор” дээд сургуулийн нэгдүгээр курсыг төгсөөд нутагтаа ирдэг намар нь бид Мөнхбатыгаа бас л амаргүй сорилтонд оруулсан юм. Бидний тариа тарьсан талбайд тэр жил маш их царван ургачихдаг юм байна. Царвантай тарианы гурил гашуун амттай болдогоос тарьсан тариа маань борлогдохгүйд хүрэх учир манай Мөнхбатад нилээдгүй том үүрэг ногдлоо. Тэрээр тариа хурааж байгаа комбайны өмнө нь гүйж царванг нь нэг бүрчлэн зулгаана. Эцэж цуцна гэж ер байхгүй. Өдөрт хэдэн км гүйж хичнээн их царван түүж хаясныг тооцох аргагүй. Тэр намаржингаа тариан талбай дунд тогоруу аятай тонголзон гүйсэн дээ, миний бор хүү. Тэр их тэвчээр хатуужил, нөр их хөдөлмөрийнх нь шан юм байлгүй, тэр намар гар хөлнийх нь булчин учиргүй томорчихсон, зодог шуудагнаас нэг л атгах юм бол тавьдаггүй гарын сарвуу нь бахь шиг болчихсон байсан гэж дэвжээнийх нь залуучууд сүүлд нь ярьж байж билээ. Хойтон жил улсад барилдаад дөрөв давчихсан юм ш дээ. Баянаа аварга уржнан жил начиных нь цайллаган дээр баяр хүргэж үг хэлэхдээ “Мөнхбат маань биеэр их томгүй боловч, хурц дайчин барилдаантай, хэнийг ч хаяж, ямар ч цолонд хүрч мэдэх хүүхэд” гэж ярьж байсан нь өнөөдөр биелэлээ оллоо шүү дээ.

-Ээжээс нь би нэг юм асууя гэж бодож байна. Мөнхбат аварга чинь аав ээжээсээ олуулаа юу. Аваргыг дагаад барилдчих хүүхэд танайд бий юу?

Л.Э. Манайх чинь дөрвөн банди, нэг охинтой хөдөөний л нэг борогдуу айл. Мөнхбат маань дээрээ Ариунаа гэж нэг эгчтэй. Бусад нь Ганзориг, Дагвасүрэн, Баттулга гээд эрэгтэй дүү нар нь. Баруунтуруунаас таван жилийн өмнө нүүж ирээд Баянхошууны зүүн салаанд бид нэг дороо амьдардаг байсан юм. Бэлтгэл сургууль гээд гэр орондоо нэг их үзэгддэггүй хүн юм чинь эрэгтэй дүү нар нь голдуу гэр орныхоо ажлыг амжуулна. Дүү нараа барилдана гэхээр манай Мөнхбат зөвшөөрдөггүй юм. “Бөхийн спортоор хичээллэнэ гэдэг чинь хэн дуртай нь хийх ажил биш. Ах нь нэгэнт шийдсэнээрээ ингээд зовлогоо зулгаагаад явдгаараа явъя. Харин та нар толгой тархиа л сайн хөгжүүл” гэж захина. Хүү маань өвлийн хүйтэнд шөнө дөлөөр бэлтгэлээ тараад сүүлийн автобусаар голдуу Баянхошуунд ирдэг байлаа. Үүргэвчиндээ хам хум чихчихсэн бэлтгэлийнх нь хувцас замдаа тас хөлдөөд дарайчихсан л гэртээ орж ирнэ. Даарчихсан өлсчихсөн амьтан хоол хайж, тогоо шанага хангинуулаад эгч нь нөгөө хөлстэй нойтон хөлдүү хувцсыг цүнхнээс нь салгаж гаргах гэж бөөн юм болно доо. Дараа нь тогоо дүүрэн ус халааж нөгөөдүүлийг нь угаана, маргааш нь дахиад өмсөх учраас хатаах гэж нойтноор нь индүүдэн уур манаргаж, шөнөжингөө л хүүхдүүд маань унтуулахгүй бужигнацгаадаг байлаа.

-Мөнхбат үе тэнгийнхнээсээ биеэр нилээд жижиг харагдах юм. Одоо жин хэдтэй байна аа?

Д.С. Дархан аварга Мөнхбат цагтаа үндэс болоод чөлөөт бөхөөр ид барилдаж байхдаа 90кг, Баянаа аварга хасах 100-д барилдаж байсан гэдэг юм билээ. Манай Мөнхбат чинь байнгын бэлтгэлийнхээ үед 120 орчим кг жинтэй байдаг хүн. Тэгээд бодохоор биеэр тийм ч их жижиг хүн биш гэж би боддог. Өсөхөө аварга, Ганбат арслан, Ганбаатар гарьдын хажууд л хүмүүсд жижигхэн юм шиг харагдаад байгаа хэрэг.

-Аваргын гэр бүлийг таилцуулахгүй юу, одоо хаана амьдарч байна?

Д:С.Манай хүн чинь 2009 онд начин болсныхоо дараа Увс аймгийн нутгийн зөвлөл хоёр өрөө байраар шагнах хүртэл Баянхошуунд бид хэдтэйгээ энэ жижигхэн байшиндаа чихэлдэн амьдарч байлаа. Одоо хүү маань нутгийн олны буянаар байртай болж бэлтгэл сургуульдаа явахад нь их дөхөмтэй болсон шүү. Сая нутгийн зөвлөлийнхөн нь бас л их үнэтэй машинаар шагнасан байна лээ. Манай бэр Сараа маань бас л Баруунтуруун суманд төрж өссөн хүүхэд. САА-н даргаар нь олон жил ажилласан Болд гэдэг хүний охин. Одоо энэ жил гурван нас хүрч байгаа өвөө эмээгийнхээ гар дээр төрсөн дураараа шар охин бий.

Цэргийн баярт

2010.03.18

Сүүлийн жилүүдэд монгол эр хүний үнэлэмж нийгэмд нэг л сайнгүй байгаа. Би хувьдаа үүнийг тун буруу хандлага гэж боддог. Харин доорх өгүүлэлд эр хүний талаарх нэгэн эерэг баримтыг дурдсан байсан тул ангийнхаа бүсгүйчүүдэд зориулан блогтоо оруулахаар шийдлээ.

Хєх толбот монгол эрчvvддээ баярын мэнд хvргэе

Эр хvнд байгаль дэлхийгээс ямар давуу тал заяасан байдгийг та мэдэх vv? Би ч мэддэггvй явж байгаад хэдэн єдрийн ємнє санамсаргvй олж уншлаа. Тэгсэн чинь сармагчинг хvн болон хувирахад эрчvvд шийдвэрлэх vvрэг гvйцэтгэсэн болж таарлаа. Яаж вэ гэхээр ген хувиран єєрчлєгдєж, дараа дараагийн удамд улам сайжирч байхын тулд тэр генийг сайжруулдаг нэг хvн байх ёстой, тэр нь эр хvйстэй хvмvvс гэдгийг эрдэмтэн мэргэд олж тогтоосон гэнэ.

Эрчvvд байнга шинийг нээх, шинийг олж мэдэх, урагшлах, шинэ газар нутаг, шинэ мэдлэг олж авахын тулд амь нас, эрvvл мэндээ хоёрдугаарт тавин мянга мянган жилийн турш урагшилжээ. Харин ингэж их эрчтэй урагшилсан, цєстэй, зоригтой, vргэлж шинийг эрэлхийлсэн эрчvvдийн ур удам нь бvр ч илvv шинийг хайгч болж байсан нь мэдээж.

Vvний хамгийн наад захын жишээ бол суут математикч Архимед юм. Ємнє тулгарсан хvнд асуудлыг хэрхэн шийдэх тухай єдєр шєнєгvй бодсоор усанд орж байхдаа шийдлээ олчихоод тvvндээ баярлаж “Эврика” “Оллоо” гэж дуу алдан гvйсэн нь єнєєдрийг хvртэл vргэлж шинийг эрж хайн олж чаддаг хvмvvсийн vлгэр дуурайлал болсоор ирсэн.

Vнэхээр ингээд оллоо гэж дуу алдсаар хvн тєрєлхтєний генийг сайжруулж байсан эрчvvдийн тvvхийн уншаад байсан чинь єєрєєсєє ч санаа зовох шиг. Архимед “Оллоо” гэж, Чингис хаан “Эзэллээ” гэж, Сvх жанжин чєлєєллєє гэж бардам хэлж байсан. Гэтэл би єнєєдєр юу гэж хэлж чадах билээ гэж бодлоо. Эрчvvдийн баярын єдєр, бvр нарийн хэлвэл армийнханы баярын єдєр. Эх орноо хамгаалдаг хvмvvсийн баяр. Гэхдээ эр хvн, гэрийн эзэн болгон єєрийн гэр орон, vр хvvхэд, генээ хамгаалж байдаг.

Хамгаалахын тулд vргэлж шинэ соргог зvйлийг нээж олж байдаг. Гэтэл тийм юм надад бараг байхгvй биш юм гэхэд тун цєєн юм. Тэгээд энэ баярын єдєр, эх орон, vр удмаа хамгаалагчдын баярын єдєр эрчvvддээ хандаж байгаль дэлхийгээс заяасан зvйлээ хэрэгжvvлж, vргэлж шинийг нээн бvтээж, байлдан дагуулж байхын тєлєє цаг vргэлж, мєч бvхэнд зvтгэн тэмцэх ёстойгоо мартаж болохгvй гэж хэлмээр санагдлаа.

Гэрийн эзэн, генийн хамгаалагч та л шинэ бvхнийг нээж, соргог бvхийн амтлан урагшилж байсан цагт vр удам чинь ямагт хийморьтой, єєдєє явна шvv. Тэгэхээр эрчvvдийн баяр гээд дэлгvvрийн согтууруулах ундааны тасгаас архи олох бус харин дараагийн баяр гэхэд ямар єндєрлєгт хvрсэн байх, тvvний тєлєє юу хийхээ нарийн эргэцvvлэн бодоод хайж, хэрэгжvvлж эхлээрэй. Vнэхээр чин сэтгэлээсээ хvсч эрж хайсан хvн ямагт хvссэн зvйлээ олдог гэж мэргэд айлддаг.

Тэгэхээр та энэ баярын єдєр, аз жаргал, эд баялаг, хайр сэтгэл, vр хvvхэд юу санасан есєн хvсэлээ єєрийн хичээл зvтгэлээр “Оллоо” гэж бардам хэлэх болтгуай гэж ерєєе. Эр, хай, зvтгэ, тэмц. Ол. Vргэлж шинийг бvтээгч, шнийг эрэлхийлэгч эр хvн гэдгээ ямагт санаж яваарай. Хєх толбот монгол эрчvvддээ баярын мэнд хvргэе.

Olloo.mn сайтын хамт олон

Эргээд бодоход бvх зvйл сургамж болдог юм билээ

http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1183766
Эх сурвалж: news.mn

Г.ОТГОНЖАРГАЛ

Vндэсний хєгжил, шинэтгэлийн хорооны даргын зєвлєх, Монголын сонины холбооны Удирдах зєвлєлийн гишvvн Л.Нинжжамцыг “Ярилцах танхим”-даа урилаа.

Єнгєрсєн долоо хоногт Монголын эдийн засгийн форум болж, зохион байгуулагчдын эгнээнд нь сэтгvvлч Л.Нинжжамц багтсан байлаа. Улс тєр, бизнес, сэтгvvлчдийн дунд аль хэдийнэ танил болж, vйл хэрэг нь Засгийн газрын бодлогыг сурталчлах vндсэн чиглэл рvv хvч тvрэн орох болсон тvvнийг олон улсын эмэгтэйчvvдийн баярын сонирхолтой зочноор онцолсон юм.

-Юун тvрvvнд танд олон улсын эмэгтэйчvvдийн баярын мэнд хvргэж, сайн сайхныг хvсье?
-Баярлалаа.

-Баярын єдрийг хэрхэн тэмдэглэх гэж байна?
-Хvvхдvvдтэйгээ хамт єнгєрvvлнэ. Ганц олдож байгаа амралтын єдєр болохоор хvvхдvvдийнхээ, єєрийнхєє хувцасыг индvvдэхээс эхлээд амжуулах ажил бий. Тэр бvхнээ амжуулна даа.

-Таны єрєєнд шинэхэн баглаа сарнай цэцэг харагдаж байна. Баярын илгээмж эхнээсээ ирж эхэлсэн бололтой? /гуравдугаар сарын 7-нд/
-Хэнээс ирсэн бэ гэж асуух гээд байна уу.

-Та таачихав бололтой?
-Ерєнхий сайд єгсєн. Єнгєрсєн єдрvvдєд болж єнгєрсєн Монголын эдийн засгийн форумыг хєтєлсєн сэтгvvлчдийг хvлээн авч, Ерєнхий сайд талархалын зоог барьсан. Би сvvлийн гурван сарын турш бэлтгэл ажлыг нь зохион байгуулалцсан. Сvvлд нь эмэгтэйчvvдийн баярын єдрийн ємнєх єдєр учраас Ерєнхий сайд эмэгтэй сэтгvvлчдэд нь сарнай бэлэглэсэн л дээ.

-Таныг анзаараад байхад Засгийн газраас явуулж байгаа тєрийн бодлогын шинж чанартай хєтєлбєр, арга хэмжээний пиарыг хариуцаад байдаг шvv дээ. Энэ бvхэнд далд нууц байдаг эсэхийг чамгvй олон хvн сонирхдог байж болох юм?
-Би хэвлэлийн салбарт ажиллаад 15 жил болж байна. Тэр утгаараа миний амьдралын нэг хэсэг ч гэж хэлж болох байх. Гэхдээ хvн болгон сайн сэтгvvлч болно гэж байхгvй. Би гэхэд Б.Ганчимэг, Л.Мєнхбаясгалан тэргvvтэй сайн нийтлэлч шиг сайн бичиж чадахгvй. Харин зохион байгуулалтын ажлыг сайн хийдэг байж магадгvй. Нууц нь энэ байж магадгvй л юм. Тvvнээс бус тусгай жор байхгvй нь ойлгомжтой шvv дээ. Хамгийн гол нь би энэ салбарт олон жил ажилласан учраас туршлагатай, найз нєхєд олонтой, хамтран зvтгэгчидтэй болсон байна. Энэ бvхэн л ажил хийж чадна гэсэн итгэл хvлээлгэхэд дэм болдог болов уу.

-Хамгийн гол нь, би гэхэд таныг Vндэсний хєгжил, шинэтгэлийн хорооны даргын зєвлєх гэхээр нэг л ойлгож єгдєггvй юмаа. Яагаад гэхээр энд зєвлєхийн vvрэг хvлээх хvн нь эдийн засагч, стратегич гэх мэт мэргэжилтэй байвал илvv оновчтой санагдаад байдаг юм. Учир нь, энэ хороо бол Монгол Улсын ирээдийн хєгжлийг бодитоор нь зурах vvрэгтэй тєрийн байгууллага шvv дээ?
-Тийм ээ, чиний асуултыг би зєв гэдгийг хvлээн зєвшєєрч байна. Яалт ч vгvй манай хорооны vvрэг, хариуцлага асар том. Энэ утгаараа шилдэг эдийн засагч зєвлєгєє єгєх нь оновчтой. Харин миний хувьд энд тєр засгаас боловсруулсан, баталсан бодлогын бичиг баримт, хєтєлбєр, тєслийг олон нийтэд хvргэх ажлыг энд гvйцэтгэх vvрэгтэй. Дээр нь би хуульч хvн. Мєн алтны дэргэдэх гууль шарлана гэгчээр энд ирснээрээ асар их зvйлийг сурлаа. Єєрийгєє магтаад хэлчихэд муухан эдийн засагч, стратегичаас хавьгvй илvv болсон гэдэгтээ итгэлтэй байна. Тэр утгаараа энд єєрийнхєє хvлээсэн vvргийг дээд зэргээр биелvvлээд явах юмсан гэж хичээж байна.

-Таны нэг ярилцлагад “Хэвлэл, мэдээлэл улс тєрийн хараат болж нэг алхам ухарсан гэж хэлж болно” гэсэн дvгнэлт хийсэн байсан. Гэтэл та єєрєє Ардын намын гишvvн, єнгєрсєн хугацаанд энэ намын карьерийн тєлєє хангалттай ихийг хийсэн байдаг. Єєрєє намын тєлєє пиар хийдэг байж, хэвлэлийн талаар иймэрхvv дvгнэлт хийх нь хэр оновчтой байдаг юм болоо?

-Би 10-р ангийн хvvхэд байхдаа энэ намыг сонгосон. Энэ намын гишvvн байсныхаа тєлєє миний амьдрал сайн сайхан байж, амьдралдаа итгэлтэй сэтгэл хангалуун байгаа гэдэгтээ ч би итгэлтэй байдаг. Vvнийг би нуухгvй.

Vvн шигээ би єнєєдєр бvх сонин, телевизийн ард хэн байдаг, хэн нь хэдэн хувь эзэмшдэг вэ гэдгийг хэлж чадна. Гэхдээ ингэлээ гээд тэд хэвлэл, мэдээллийнхээ vvргийг гvйцэтгэж чадахгvй байна гэсэн vг биш. Хамгийн гол нь тухайн хэвлэлийн хамтрагч, эзэн нь хэн байхаас их зvйл шалтгаалдаг. Тэд хэвлэлийг ямар зорилгоор ашиглахыг хvссэн тvvгээрээ л ашиглаж чадаж байна. Ийм байхад би бvгдийг нь улс тєрєєс хол байгаарай гэж уриалж чадахгvй. Ямар ч байсан хэвлэлийнхээ мєн чанарыг л алдаж болохгvй.

-Таны Удирдах зєвлєлийнх нь гишvvнээр ажилладаг Сонины холбооны ард ч тэр баахан хардлага єрнєдгийг та ч бас анзаараагvй байна гэж байхгvй байх. Тийм vv?
-Тийм ээ. Манай Сонины холбоо телевиз, радио, сонин гээд гишvvнчлэлийн ам бvл маш олон гэдгийг хэлэх хэрэгтэй байх. Манай Хадбаатар, Баярмєнх бид хэд Ардын намын идэвхтэй гишvvн гэдэг нь vнэн. Гэхдээ Сонины холбоонд нэгдсэн хэвлэлийн байгууллагад ажиллаж байгаа сэтгvvлчдийнхээ эрх ашгийн тєлєє бид ажилладаг. Мэдээж Сонины холбоог байгуулж, єнєєдрийг хvртэл хамтдаа явсаар таны улс тєрийн карьерт том дэмжлэг болсон уу гэвэл би хvлээн зєвшєєрнє. Vvнийг хаана ч нуухгvй. Бvх хvнийг улс тєрд орсон гэж vзвэл тvvн шиг худлаа зvйл байхгvй. Бvгд гэдэгт олныг хамруулах хэрэггvй. Цэвэр бизнесээ хийгээд, Ардчилсан намаа ч дэмжээд явдаг хэвлэл олон бий. Энэ бол хувь хvмvvсийн л vнэт зvйл. Тэдний єєрсдийгєє хvндэтгэх эрх рvv халдах эрх бидэнд байхгvй гэдэг зарчмыг бид баримталдаг.

-Сонины холбоог тухайн vед Ерєнхийлєгч асан Н.Энхбаярыг хамгаалах бvхэл бvтэн мэдээллийн сvлжээ гэж шvvмжлэх нь олон байсан?
-Тиймэрхvv яриа гардаг байсан. Тэр хvнтэй ажилладаг хvмvvс байдаг л байсан. Намайг тэр хvнтэй холбож ойлгох гээд хэрэггvй. Миний улс тєрийн угшил Завханых. Би чинь Завханы Хотгойдын охин шvv дээ. Хэхэ. Гэхдээ одоо ч дэргэд нь хамт байдаг хvмvvс байгаа. Тэд нар ч бас vерхэлдээ vнэнч байгаа биз дээ. Тvvнээс бус бvгдээрээ тvvний тєлєє ажиллаад байсан зvйл байхгvй. Сонины холбоог Н.Энхбаяр гэдэг хvний тєлєє байгуулж байсан тvvх бидэнд байхгvй. Хэвлэлvvд єнєєдрийн Ерєнхий сайд, Ерєнхийлєгч нартай хамтарч ажилладаг шиг тухайн vед ч тиймэрхvv зарчим vйлчилж л байсан. Тухайн vед ёстой Н.Энхбаяр гэдэг хvн байсан л болохоос бус зарчим бол адилхан шvv дээ.

-Ерєнхий сайд С.Баяр таныг Засгийн газрын Хэвлэл, мэдээллийн албаны даргаар ажиллуулах саналаа танд тодорхой тайлбарлаж байсан уу?
-Намайг дуудаж уулзаад энэ их хариуцлагатай ажил, чамайг чадна гэж найдаж байна, итгэж байна гэж хэлсэн. С.Баяр дарга маш их зарчимч, зохион байгуулалттай, ажил хэрэгч хvн. Тэр утгаараа л намайг сонгосон байх.

-Таныг ардчилсан хувьсгалын эхлэлийн vед бас ч гэж эсэргvv нэгэн байсан тухай сая уншаад бас их гайхлаа?
-Эсэргvv гэдгийг хашилтад хийх хэрэгтэй байх аа. Тэр vед чинь би 1989 аравдугаар ангийн сурагч байлаа. Тэгээд Багшийн сургууль, 33, 48, 23, 18 дугаар сургуулийн бvлгэмийн зєвлєлийн дарга нартай нийлж, “Идэрчvvдийн Тулга эвсэл” нэртэй нууц бvлгэм байгуулж, Мандухай гэдэг нууц нэртэй гишvvн нь болж байлаа. Тэр ч бvv хэл аравдугаар ангийн сурагчид гэлтэй нэгнийхээ ээжийн бичгийн машин дээр “Монголчуудаа сэрцгээ, босоцгоо” гэсэн утгатай ухуулах хуудас хийж, тараадаг байсан. Харамсалтай нь, манай эвсэл сар гаруйн дараа илэрч, Тагнуулын ерєнхий газраас биднийг байцааж, аав, ээжид нь хэлж байсан. Би тэр vед асрах сургуульд амьдардаг байсан учраас багш нарт маань хэлж, би дотуур байрнаас гарах эрхгvй болж байсан. Тэгэхээр би єєрийгєє ардчилсан нийгэмд єєрийн хувь нэмэр оруулсан гэж дотроо бас баярладаг шvv. Ардчилалын 20 жилийн ойн медаль надад бий. Миний хайрладаг одон. Гэхдээ тэр vед би хvvхэд байсан. Бас МАХН-ын ч гишvvн болчихсон л байсан. Ардчилсан хувьсгал хийхэд над шиг МАХН-ын намын олон залуучууд оролцсон. Энэ бол єєрчлєлт шинэчлэлийн давалгаа байсан.

-Монгол Улсын хvvхэд асран хvмvvжvvлэх тєвєєс гаргасан номонд “Би аливаад тэвчээртэй ханддаг. Миний амьдрал амар байгаагvй. Гэхдээ л бvхнийг тэвчиж, єнєєдрийг хvрсэн” гэсэн єгvvлбэр байсан?
-Чи санаж байгаа бол намайг Vндэсний олон нийтийн радио телевизийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байхад єдєр бvхэн л миний эсрэг мэдээлэл хэвлэлээр тараагддаг байсан. Намайг л ажлаас нь гаргачихвал бvх зvйл сайхан болчих мэт боддог хvмvvс тэнд олон байдаг байлаа. Одоо ч байдаг л байх. Бvр миний эсрэг “Асрамжийн газарт єссєн хvн бол муу хvн” гэж ирээд л маш аймшигтай дайралт vзvvлдэг байсан. Би тэр vед асрамжийн газарт байсан vеэ тухайн vед хvнд хэцvv гэж боддог байсан бол тvvнээс ч илvv хэцvv зvйл амьдралд байдаг юм байна гэдгийг ойлгосон. Тэр хэрээрээ єєртєє асар их зvйл сурч, мэдэж авсан. Яг vнэндээ би хэний ч амьдралыг булааж, хэний ч хоолыг хуваалцахгvй єєрєє єєрийнхєє амьдралынхаа тєлєє тэмцэж ирсэн учраас эргээд бодоход бvх зvйл л сургамж болдог юм билээ. Анх ээжийгээ алдаад, асрамжийн газар руу гурван дvvгээ дагуулаад очих vе, ажил хийх vед тулгардаг бэрхшээл, эрх мэдлийн тєлєєх дайралтуудын дэргэд илvv аз жаргалтай санагдсан.

-Улсын асрамжийн тєв рvv очиж байна уу?
-Очилгvй яах вэ. Надтай хамт тэнд єсч бойжсон 120 хvvхэд бол яалт ч байхгvй миний дvv, ах, эгч нар. Саяхан асрамжийн тєвийнхєє 30 жилийн ойгоор “Єнєр бvлийнхэн” гэдэг дурсамжийн номыг нь хэвлvvлсэн. Бид нар бvгдээрээ нэг л эцгийн хvvхдvvд шиг хамтдаа байж, хамтдаа єссєн учраас єнєєдєр ч уулзах vедээ уулзаад, туслах vедээ туслаад, дэмжих vедээ дэмжээд явдаг. Хамгийн гол нь би “Асрамжийн газарт єссєн хvvхэд муу хvн байдаггvй” гэдгийг хvмvvст дахин дахин хэлмээр санагддаг юм. Амьдралынхаа тєлєє єєрсдєє тэмцэх, нэг нэгнээ хайрлах, байгаагаа бусадтай хуваалцах, сэтгэлийн дэм єгєх гээд тэр их ховор чанарыг бид тэндээс авсан. Би завтай vедээ асрамжийн тєв дээрээ очиж, хvvхдvvдэд бэлэг єгдєг. Мєнгє байхгvй бол тэнд байгаа хvvхдvvдтэй хамт хооллож, уулзаж ярилцаад л явдаг. Би дандаа л “Амьдралдаа хvнийг сайн сайхнаар тєсєєлдєг байх хэрэгтэй” гэж боддог. Хоёр хvvхдийнхээ тєлєє хангалттай их ажиллаж байна. Боломжийн цалин хєлс авч байна. Залуу байгаа дээрээ ажиллаад, тэтгэвэртээ гарахаараа хvvхдvvдийнхээ хvvхдийг хараад сууна даа л гэж боддог. Тийм болохоор эрч хvчтэй амьдралд vлдсэн хугацаандаа илvv ихийг хиймээр байна. Хvvхдvvд маань нас бага байгаа учраас тэдэнтэйгээ урт удаан хугацаанд хамт байхын тулд эрvvл баймаар байна.

-Анх 12 настайдаа гурван дvvгээ дагуулаад асрамжийн тєвд очиж байсан тэр vеэс єнєєдрийг хvртэлх єнгєрсєн хугацаанд та ямар дvгнэлт єгдєг вэ?
-Бид их сайн байгаа. Манай аав, ээжийн хамаатнууд олон бий. Гэхдээ ээж маань нас барах vед би дvv нартайгаа хамт байх хэрэгтэй гэдэг шийдвэр гаргаад асрамжийн тєв рvv явж байсан. Тэгэхгvй бол дєрвєн тийш ах дvv нар руугаа тарвал огт єєр хvн болж єснє шvv дээ. Зvв зvгээр амар амгалан байсан амьдрал маань нэг л єдєр тогоо хємрєх шиг болж, бvх зvйл харанхуйлсан санагддаг. Сайн сайхан амьдралаас гэнэт асрамжийн тєв рvv дєрвєн чемоданиа чирээд гурван дvvгээ хєтлєєд очсон тэр амьдрал амар байгаагvй. Оны ялгаа гэж тэнд байдаг. Бас бусадтай эвлэрч, зохицож сурах хугацаа хэрэгтэй. Тэр бvхнийг давж гарсны дараа бид нар бvгдээрээ сайхан амьдарч байна. Бvгдээрээ их сургууль тєгссєн. Би тэр vед их сургуульд орохдоо тєлбєрєє улсаас тєлvvлсэн. Гурван дvv нарынхаа тєлбєрийг найз нартайгаа нийлж, зурж зурж, тєлбєрийг нь хийдэг байлаа. Одоо хоёр дvv маань АНУ-д байж байгаад сая нэг нь наашаа ирээд Мянганы сорилтын сангийн тєсєл дээр ажиллаж байна. Нєгєє нь АНУ-д гэр бvлээрээ байгаа. Нэг нь Япон Монголын хооронд бизнес компаний захирал хийдэг. Аав маань одоо манай багыг харж, асар их тус болж байна. Хvний аав, ээж гэдэг ямар их ач тустай гэдгийг ойлгож байна. Хvний амьдралд алдаж, онох зvйл олон л байдаг. Єнєєдєр аавыгаа охидынхоо дунд хамтдаа аз жаргалтай байгааг харах би дуртай. Надад их сайхан санагддаг. Хамтдаа байна гэдэг л хvний амьдралд хамгийн vнэ цэнэтэй цаг мєч гэдгийг би бvхнээс илvv ойлгодог. Бусдыг ч бас тийм байгаасай гэж хvсдэг.

-Таныг нєхрийнхєє дурсгалд зориулж кино зохиол бичсэн гэж сонссон. Миний ємнє ч бас Хаврын шувуудыг зориод ирэхэд
Хамтдаа vргэлж байх юм гэж бодсон
Хvйтэн жаврыг vлээх цагаар

Холдоод нисээд явна гэж бодсонгvй...гээд их сайхан дууны шvлэг байна шvv дээ?
-Тийм ээ, миний нєхєр намайг Засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албаны даргаар ажиллаж байхад минь нас барсан. Бид хоёр хамтдаа хавдрын эсрэг хангалттай их тэмцсэн. Харамсалтай нь, мєнгє байлаа гээд хавдрыг эмчилж чаддаггvй юм билээ. Гадагшаа, дотогшоо их удаан явсан. Тэгээд “Эргээд харахад” гэсэн нэртэй телевизийн олон ангит кино хийх гээд зохиолыг нь дуусгаад сууж байна. Хавдар гэж ямар євчин юм. Хvн єєрийгєє хэрхэн хамгаалах ёстой юм гээд хvнд хэрэгтэй бvхнийг энэ киногоороо хэлэхийг хvсч байна. Эндээсээ сэтгvvлчидтэйгээ хамтраад тєрийн бус байгууллага байгуулан “Хавдарын эсрэг-Сэтгvvлчид” тєрийн бус байгууллага байгуулж, Монголд PET-ckan гэдэг оношилгооны аппарат авчрах зорилготой байгаа. Энэ аппарат байвал бvх хvн энэ євчнєєс зєвхєн vхэж бус амьд дээрээ салах хэмжээнд сэргийлж чадахтайгаа болох боломжтой юм билээ. Vнэ нь нэлээд єндєр л дєє. Гэхдээ л би єєрийгєє хийх ёстой л гэж бодож байгаа.

-Хvн бvрт хэрэгтэй сайхан санаачилга байна?

-Тийм ээ. Энэ аймшигт євчин зєвхєн миний амьдралд хагацал учруулсан биш шvv дээ. Єнєєдєр манайд байгаа cityckan гэдэг оношилгооны багаж л байдаг. Тэр нь хавдрын эмчилгээг хянах, зургийг нь гаргах ямар ч боломжгvй юм билээ. Харин petскаn-ыг оруулаад ирчихвэл хvмvvс химийн эмчилгээний явцыг хянах боломжтой болно.

-Таны санаачилга бvтнэ гэдэгт итгэлтэй байна. Тэгээд ч та бууж єгєхгvй нь тодорхой шvv дээ?

-Бууж єгєхгvй ээ. Санхvvжилтийг нь олохын тєлєє тууштай зvтгэнэ дээ. Би цаг vргэлж л зєв явах юмсан. Буруу зvйл хийчихгvй юмсан гэж боддог. Бас єєрийнхєє ертєнцєд зvрх сэтгэлээ дагаад, бусдад тустай, єєртєє сэтгэл хангалуун амьдрахыг хvсч байна.

"Ачигчаас-Дарга болсон минь" (дурсамж)

http://www.orloo.info/writers/p-batzorig/6400-achigch
Бичсэн П.Батзориг pbatzorig@yahoo.com





1988 оны намрын нэг өдөр би ажлаасаа халагдлаа. Олон нялх хүүхэдтэй учир цэргийн байгууллагын цалин хаана ч хүрэхгүй учраас халагдая гэтэл Дивизийн захирагч өөдөөс халахгүй харин дэвшүүлж ажиллуулах юм яриад явчихав. Гэвч Дивизийн захирагч амралтаа авсан хойгуур худал, үнэн эмнэлгийн бичиг гаргуулж байгаад -р ангийн тагнуулын салааны захирагчийн ажлаа өглөө. Ажил хайж эхэллээ. МXЗЭ-ийн Хорооны дарга, зааварлагч, боловсон хүчний байцаагч, биеийн тамирын багшийн ажилууд олдож байлаа гэвч цалин нь адилхан учраас хийсэнгүй.Нэг л их мөнгөтэй ажлыг 2 алгаа хорстол хиймээр санагдаад байлаа. Нэг өдөр автобусан дотор явж байтал 2 хүн хоорондоо ярьж байнаа. Найз нь Материал Импекс Хангамжийн Нэгдэлд ачигч хийж байгаа 14 хоногт бараг 1000 хүргэж авдаг гээд ярьж байна.

Нөгөөх нь тэр газар чинь хаана байдаг юм бэ? гэхэд яагаав 10-р хорооллын урд талын томоо хашаанд байдаг гэж байна. Би дараагийн буудал дээр бууж эргэж автобусанд сууж 10-р хорооллыг зорилоо.

Цэргийн дүрэмт хувцас өмссөөр байгаад энгийн хувцасгүй шахам болсон бөгөөд ганц цайныхаа костюм пиджакыг индүүдэж, индүүдэж өмсөөд явж байгаа минь энэ. МИХН-ийн Боловсон Хүчин гэсэн өрөөний хаалгыг тогшлоо. Пэрэнлэй -Самбуу гээд буурал толгойтой ах сууж байна. Би ачигчийн ажилд орох гэсэн юм гэхэд хөлөөс толгой хүртэл харсанаа, чи чадахгүй ээ хүү минь, харин Боловсон хүчний Туслах 650-н төгрөгний цалинтай ажил байна гэлээ. 720-н төгрөгний ажил голоод явж байгаа хүн чинь юу гэж хийхэв дээ. Үгүй, ачигч л хийе гэвэл, хүү минь тэд нар чинь голдуу "Ааваас" ял эдэлж гарч ирсэн хүмүүс чи тэдний энд хүрэхгүй зүгээр л миний үгэнд ор гэхэд би зөрсөөр байсан учир савтай цементийн бригадын дарга Нямдорж гэдэг хүнд бичиг хийж өгөөд маргааш өглөө ажилдаа ирээрэй гэв. Маргааш нь ажилын хувцас байхгүй учир цэргийн ногоон хувцасныхаа пагон(мөрдөсийг) хуулж аваад, хромон гутлаа өмсөөд явлаа. Ингээд эхний өдөр вагонд орлоо. Нэг вагон цемент 66 тонн, 3-хүн орохоор 22 тонныг тус бүр зөөх нормтой гэнэ. 1 уут цемент 50кг жинтэй юм. Шоронд амь нэг хүмүүсийг "нэг гал" гаж ярьдаг бол энд 3 хүнтэй ажилын хэсгийг "нэг гар" гэж ярих ажээ.
Манай гард Өндөр Болдоо, Дарваан Батжаргал гэдэг 2 залуу байлаа. Энэ өдөр цементээ вагоноос складанд буулгалаа. 5-н тонныг зөөсний дараа нилээд их ядарч хамаг хувцас нэвт норж цементтэй хутгалдаж аманд сул цемент зажлагдана. Духнаас дусах хөлс саарал цемент уруу пур хийн орж алга болно. Үдээс хойш 3-н цаг гээд нөгөө 2 маань нормоо дуусгаад яваад өгөв. Минийх талдаа л дөнгөж орж байлаа. Жаахан амраад суулаа. Байнга гялалзтал тосолж цэвэрхэн өмсдөг офицер хромон гутал маань цементэд хутгалдан өнгө зүсээ алдаж зарим газраа халцарчээ.

Цагтаа цэргийн жагсаалын өмнө тас няс хийтэл алхдаг байсан гутал минь гэж харамсан харж байв.
Ер нь энэ ажлыг болъё гэж олон зуун удаа бодсон боловч нэгд-Нөгөөх их цалин бодогдоод хоёрт-хэдэн хүүхэд маань бодогдоод гүрийхээр шийдлээ. Оройны 9-н цаг гэхэд сүүлчийн хэдэн уут цементийг үүрэх биш өнхрүүлэн зөөж дуусгалаа. Хамаг бие хөндүүр, гар салганана. Нөгөөх айхтар хийгээд байдаг зодооны бэлтгэл сургууль энэ ажилын дэргэд зүгээр л юу ч биш болоод явчихлаа. Маргааш өглөө нь морь унаж холгуулсан хүн шиг майжигнасаар ажилдаа очлоо. Энэ ажилыг хийгээд хэрэггүй гэж хань маань хориглоод намайг дийлээгүй юм. Ингээд эхний 1 сар бол "хүнд" гэхэд ч багадахаар 1 сарыг давж билээ. Заримдаа хоёулаа вагонд орвол 33 тонныг зөөнө. Зарим архагууд ганцаараа вагонд орж 66 тонныг зөөдөг ба Шувуу Төмөрөө, Хар Танк гэх мэт луухгарууд байдаг л гэнэ. Эндэхийн ажилын ердийн өдөр пургисан их цементээр эхэлнэ. Цементэнд гутал хувцас тэсэх биш нүүр амгүй цемент болсон хүмүүс ирсэн машинуудыг уралдан ачицгаан хашгиралдана. Аль олон машин дуудаж ачиж чадсан Гар эрт ажил тарна гэсэн үг.

Эхний 14 хоногийн цалин 450- н төгрөг авав. Бусад хүмүүсийн цалингийн зэсийг хархад 800, 900, 1100 төгрөг байхыг хараад атаархах ч шиг. Хөхөө гэрлэх дөхлөө кинон дээр цалингаа авах гээд чемодан авч ирдэг шиг юм болоогүйд инээд хүрч явав. Эд нараас дутахгүй яаж ажилдаг болов вэ? гэдэг бодол тархинд байнга эргэлдэнэ. Ямарваа ажилд арга текник гэж байдаг учираас тэдний яаж ажиллаж байгааг сайн ажиглав. Ууттай цементний эсрэг 2 үзүүрээс барьж татаад өвдөгнөөсөө дээш гаргангуут эргэхдээ мушгин ташаан дээрээ тавьж байгааг ажиглалаа.. Нэг өдөр хүмүүс ажил тарсаны дараа цемент өргөх, үүрэх арга барилтай болох гэж нилээд оролдлоо. Энэ мэтчилэн олон хоног оролдож овоо сурч авлаа. Ажилдаа болоод нилээд ч турлаа. 10-аар давхарласан цементнүүдийн дээдэх 2-ийг (100кг) ташаалдаж үүрч бусдыг нь нэгээр зөөнө. Савтай цементийг хагалахгүй шидэж хурааж сурлаа. Хийтэй шидвэл л хагардаг золиг юм.
Энэ их пургисан цементэн дотор амны маск зүүх ёстой байтал манай ачигч нар ер хэрэглэдэггүй байв. Би амьсгаа давхацсан ч гүрийсээр яс хийж сурлаа. Хожим ачигч нараас нилээн хэд нь уушигны хатуурлаар нас барсандаа хөөрхий.

batzorig_26-н сарын дараа ачигч нарын ярьдагаар-би яланд гангарлаа (ажилд сайжирлаа). Нэг удаа бээлийгүй ажиллaсан чинь хурууны бүгд өндөг цоорч цус шүүрэн дотор нь цемент орж хорсгож байлаа. Цемент зөөсөөр байгаад (хэрэв нимгэн хувцастай бол /хажуу хавирганы хэсэг улаан нялга болж, цус, хөлс, цемент гурав наалдаж, холилдож гол таслахаа шахна. Орой гэртээ очиж нөгөөх шархаа хонины сүүл шарж байгаад түлж боргошуулна. Даанч маргааш нь ахиад л хөлс, цементэнд задарчихна. Анх удаа ганцаараа амралтын өдөр 1 вагон 66 тонныг буулгалаа. Өглөө 5-н цагт ороод орой 6-д дууслаа. Болох юм байна гэдэг сэтгэгдэл төрж эхэллээ. Дээд боловсролтой ачигч гэж бараг байдаггүй байлаа. Нөгөө хэдийн маань ярьдаг сэдэв хулгай, дээрэм, шоронгийн атамануудын тухай л ярина. Намайг ажилд сайжирч байгааг бүгд л ажиглаж байлаа. Нэг өглөө Хөтөлийн ганц вагонтай байлаа. 30-аад ачигчид ярьж байгаад тэр вагонд Шувуу Төмөрөө бид хоёрыг уралдуулах юм болов. Бооцоонд нь 1 авдар архи тавихаар боллоо. Буцах ямар ч арга байхгүй орлоо. Шувуу бид 2 зөөсөөр нөгөө хэд пиво уун сууцгаасаар. Мань хүнийг яагаад шувуу Төмрөө гэсэн бэ? гэхээр цемент үүрээд нисч байгаа юм шиг хурдан явдаг болохоор тийм хоч өгсөн хэрэг. Би дотроо айж л байлаа. Үдээс хойш 4-н цаг болход вагонд хэдхэн уут цемент үлдлээ. Намайг хамгийн сүүлчийн цементээ үүрээд гархад Шувуу Төмөрөө сүүлчийнхээ 2 цементийг авахаар зөрж оров. Би цементээ чү гэж шидчихээд гараа өргөлөө. Шувуу Төмрөө ялагдсандаа итгэхгүй байгаа бололтой хамар нь сарталзана. Би нэг шилийг аавдаа өгөхөөр авч бусдыг нь тэдэнд өглөө. Шувууг дийлсэндээ би их баяр хөөртэй . Адраа ахынхаа ганц мэддэг дууг амандаа аялчихсан шиг алхаж явлаа. Ингээд ажилд сайн болж эхэлсэн маань зарим нэгэнд нь таалагдаагүйгээр барахгүй намайг нухчин дарах аргад шилжсэнийг би мэдсэнгүй. Нэг өдөр ажлаа дуусчихаад усанд ороод гараад иртэл нэг хүний мөнгө алга болсон хэрэг дэгдээд явчихлаа. Тэр нь явж явж атаман Тайвны мөнгө гэнэ. Сорви болсон царайтай булиа залуу ААВААС гарч ирээд удаагүй болохоор нөгөө хэд маань харцаар нь байдаг байв.
Гэтэл Чука, Баяка гэдэг 2 нөхөр бүгдийг нь нэгж л дээ гэж байна. Тэр 2-ийг халаасны хулгайчид байсныг би сонссон юм. Гэтэл Баяка нь шинэ хүнээс эхэлж нэгжие гээд миний хувцасны шкафыг онгойлгоод боодолтой мөнгө гаргаад ирэх нь тэр. Бүгд над уруу тэр дундаа Атаман аймшигтай харж байна. Бүгд усанд орж гарч ирээд дотуур өмдтэйгээ зогсоцгоож байлаа.

Тайван над уруу ойртож ирлээ, хэрэв намайг бариад авбал би яагаад ч дийлэхгүй, би аваагүй гэхэд одоо хэн ч итгэхгүй. Нөгөөх 2 залуу намайг яаж зодуулахыг харах гэж их ойрхон зогсчээ. Энэ 2-ын хатгуур оржээ гэдгийг би сая л ойлгов. Энд Сохорын газар сохроор гэдэг бичигдээгүй хууль үйлчилдэг билээ. Одоо маргаад ашиггүй өрсөх хэрэгтэй учир, хаалга түгждэг трубаг шувт татаж аваад Тайванг 2 цохиод унагачихлаа. Тэр жаал хэвтэж байснаа эр хүн шиг за би дийлдлээ. одоо болъё гэж дуугарч байна. Атаманууд ийм л зангарагатай байдаг ажээ. Тэгэнгүүт би даварч намайг хатгасан хоёрыг хэд сайн дэлсээд авлаа. Маргааш ажилдаа иртэл нөгөө 2 чинь яг л нохой шиг миний 2 талд дагаж байлаа. Бусад ачигч нар надаас нэг л жийрхсэн янзтай харцгаана. Энэ өдөр Тайван ирсэн ч үгүй, намайг жаахан ширүүхэн дуугирхад бүгд дуугарахгүй байна. Аа эд чинь айж байна гэж бодонгуут арай эвгүй 2-н нөхрийг дуудаж шахмал ууртай дуугаар шинэ ачигч нарт туслаарай, дээрэлхвэл хохь чинь шүү! гэхэд бүгд толгой дохиж байна. Удалгүй бүгд миний үгэнд яг ордог болж сүүлд Тайван миний Жит-Кун-Догийн шавь болж билээ. Урт үстэй, Бакалын түрүү эргүүлсэн,эвгүй харцтай, айхтар ачигч боллоо би . Нөгөө хэд шигээ ярьдаг боллоо. Хөөе хамаа, новшоо (бусад үгийг нь орхилоо) гэх мэт үг хэрэглэдэг болов
Уншигч та дандаа зодоон цохион ярих юм гэж бүү бодоорой. Тэнд л зодуулсан бол ахиж дээш гархад хэцүү байсан юм. Сохорын газар сохроор, доголонгийн газар доголонгоор гэдэгээр байхаас өөр арга надад байгаагүй юм.
Эрчүүдийн яриа гэдэг заримдаа ийм л байдаг хойно доо. Олон сарын дараа өөрийгөө анзаартал хэл яриа , биеэ авч явж байгаа байдал нэг л бишээ. Заримдаа өөрийнхөө ажлыг нөгөө хэддээ ацаглаж хийлгээд мушгидаг болов.\ Хөзөр мурийтай тоголох\, хамгийн гол нь би архи , тамхи ердөө хэрэглэдэггүй байсан юм . За энэ ер нь дэндлээ гэж бодоод ажилаа өөрөө хийдэг болов. Нэг хүн хэсэг хүнд нөлөөлж болох юм байна лээ. Нөгөө хэдийгээ ажил дээр архи дарс ууж , мөрийтэй тоглодгийг болиулж, цалингаасаа тодорхой хуримтлал гаргаж ядуу амьдралтай нэгэндээ тусалдаг болов. Миний эрхэмлэдэг зүйл,- цэвэрч нямбай байх, үзэн яддаг зүйл маань- эмэгтэй хүнтэй бүдүүлэг харьцах. Тиймээс нөгөө хэдийг байгууллагын эмэгтэйчүүдтэй соёлтой харьцахыг байнга шаарддаг болов.

Ингээд би ажлынхаа тооцоог гаргаж үзвэл: өдөрт дунджаар 22 тонн цемент зөөдөг гэж бодвол 6 хоногт 132 тонн, сард 528 тонн, 1 жилд (амралтаа хасаад) 5808 тонн (багаар бодход) цемент үүрдэг тооцоо гарлаа. Нэг удаа Намын Үүрийн дарга Хятадын тухай сонирхолтой сонсгол лекц хийх хүн олддоггүй чи чадахуу гэж байна чаднаа гэлээ. Хагас сайн өдрийн өглөө болгон байгууллагууд сонин уншлага гэж хийдэг байв даа.
Би бэлтгэж эхэллээ. Хятадын цэрэг арми, тэр үеийн ард түмнийх нь ахуй амьдрал, Хятдад гарч буй шинэчлэлт зэргийг орос сэтгүүлүүд, Батлан Хамгаалах яамнаас,энд тэндээс олон сонирхолтой мэдээ цуглууллаа. Мөн Мао-Зэ-Дун, Дэн-Сяо-Пин нарын улс төрийн гол уриа хэдэн өгүүлбэрийг хүнээр заалгаж хятадаар цээжлэв. Сонсголын өглөө боллоо. Индэр дээр МИХН-ийн захирал, орлогч захирлууд, Намын дарга нар эгнэн суужээ. Хятадын талаар бүх мэдээлэл хаалттай байсан учираас хүмүүс их цугларсан байлаа. Ачигч нар хойгуур сууцгаана, угаасаа бид нарын байр тэр. Би ганц цайныхаа костюмаа өмсч гадуур нь цементэнд сааралтсан курткээ нөмрөөд суулаа. Ийм лекцийг удирдах байгууллагаас дарга нар ирж хийдэг учир хүмүүс илтгэгчийг хайж ийш тийш харцгаана. Намын дарга Сугар босч Хятадын өнөөгийн байдал, цэрэг армийн тухай сонсголыг Савтай цементийн бригадын ачигч П.Батзориг хийнэ гэхэд бүх хүмүүс ярсхийтэл эргэж харлаа. Намайг курткээ тайлаад индэр уруу алхахад гайхсан бас итгэхгүй энэ ч юув дээ? гэсэн олон нүд намайг харж байлаа. Индэрийн Микрафоныг ойртуулсанаа би яриагаа эхэллээ. Эхлээд жаал шуугилдаж байснаа удалгүй бүгд нам гүм болцгоож анхааралтай сонсоцгоож эхэллээ. Миний үг, өгүүлбэр хамгийн арын суудалын хүмүүст хүрч, мэдэрч, тэмтэрч байх шиг санагдав. Ачигч нар маань бүгд нүд нь бүлтийн харцгаана.Би нөгөөх цээжилсэн хэдэн хятад өгүүлбэрээ хэлж бас тайлбарлав. 30-минутын сонсгол 45-н минут болж сунжирлаа. Үүнээс хойш Дарга, ажилчидгүй надтай толгой дохидог боллоо. Миний тухай яриаг дам сонсвол: Энэ нөхөр чинь Хятадад тагнуул байсан гэнэ, Хятадад сургууль төгссөн гэнэ, хятад хэлэнд ус цас гэдэг цуу тарсан байлаа. Миний инээд хүрч л байв.

Үүнээс хойш нийт ажилчдийн хурал дээр босч ачигч нарын төлөө үг хэлдэг, шаардлага тавьдаг боллоо. 2 жил шахам ажиллахдаа 14 хоногт 800-1000 төгрөгний цалин авдаг болсон юм. Удалгүй МИХН-ын орон тооны Үйлдвэрчний Эвлэлийн Хороон Даргад өрсөлдөх хүмүүсийн дунд миний нэрийг оруулсан байсан бөгөөд инженер мастер 4-н хүн өрсөлдөж би орон тооны анхны МҮЭ ийн хорооны дарга боллоо. Маргааш нь Үнэн сонинд гарсан байв. Ингээд ҮЭХ-ний дарга болж конторт (офист) суулаа. Тэргүүлэгч гишүүдээрээ хэдэн зөнгөр хөгшүүд авч тэдэнд түшиглэн ажиллаж эхлэв. Ажилчидын орон сууцны хувиарт гарсан Но-г илрүүлж байр олгох шинэ журмыг захиргаагаар гаргуулж, ажилчидын хөдөлмөр, нийгмийн хамгаалтад төсөвт нэмүү мөнгө тусгуулж, хувцас солих амралтын байр бариулж, хөдөлмөр хамгаалалын хэрэгсэлийг шинэчилж, эмчийн үзлэгт оруулдаг болгож, жирэмсэн болон олон хүүхэдтэй эхчүүдэд олгох тусламжуудийг нэмэгдүүлэв. Энэ бүх ажлынхаа гүйцэтгэлийг нөгөөх хөгшчүүдээрээ хянуулж, хэрүүл ам байнга хийлгэж байж ажил маань овоо жигдэрч билээ.



Гэвч би гэдэг тогтворгүй амьтан 1 жил ажиллаад Монголын Жит-Кун-Догийн холбоогоо байгуулж спортоо хөөж энэ ажлаа орхисон юм.
Миний хамгийн аз жаргалтай мөчүүд цалингаа буухаар дэлгүүрээс хэдэн уут чихэр, жимс аваад , үр хүүхдүүддээ өгөхөөр гэр уруугаа алхаж явах...1992 онд миний бичсэн зүйлийг найруулагч Сүхбаатар ах авч "Эвий хүү минь" гэдэг МУСК хийсэн бөгөөд Голд дүрд жүжигчин Эрдэнэцэцэг, Гансүхийн дүрд би тоголсон юм кинонд тоголох ч, над шиг амьтан загнуулсаар таарах юм билээ. Би ачигч нарынхаа амьдралаас сэдэвлэж бичсэн, өрөвдөлтэй түүх л дээ. Киноны дууг дуучин Болормаа дуулсан "Хорвоо буруутай гэж үү" гэдэг дуу юм. Кинонд тоголсон шагналын мөнгөөрөө эхнэртэйгээ явж 4-н цүнх дүүрэн гутал, хувцас хүүхдүүддээ аваад очиж байсан миний жаргалтай мөчийн нэг юм. Нөгөө хэдийнхээ гутлых нь размерыг мэдэхгүй учираас хөлүүдийг нь гар дээрээ тавьж, байгаад үзгээр зураад авчихсан нэг худалдагч эгчид үзүүлэхэд баахан инээснээ тэр хавийн лангууны гутлуудыг буулгаад ирж билээ. Би энэ кинонд тоглoж дуусаад л "Бадарчин-93" аялалдаа гарсан бөгөөд Киноныхoo нээлтэнд оролцож чадаагүй, хүмүүс их уйллаа л гэж сонсож байсан юм.

Ингэж хар бор ажил хийж явахдаа маш олон зүйлийг ойлгож билээ. . Ачигчынхаа ажилыг би одоо хүртэл хүндэлж, ачигчидаа дурсаж явдаг юм. Эндээс миний ойлгосон ганц зүйл - ямар ч цагт хүн хүнээрээ байх ёстой" гэдгийг ойлгосон юм. Хожим амьдралын эрхээр Солонгос, Араб, Орос, АНУ -д хар бор ажил хийж явахдаа цементийн ачигчийн ажил шиг хүнд ажил хэзээ ч дайралдаж байгаагүй ээ. Зарим оронд хүнд гэгддэг ажлуудыг хараад ачигчийн минь ажлын хажууд ТАЛХНЫ ҮРТЭС Л БАЙНА гэж бодоод ханцуй шамлан тухайн ажлын цаана нь гардаг байлаа. Хүнд бүхнийг давaхад тэр ажил маань гэрэлт цамхаг минь болж байсан юм.

Японд зуун настай эмгэний бүтээл бестселлер боллоо

Мэдээллийн эх сурвалж: http://www.shuud.mn/index.php?option=news&task=view&id=13738



Тоя Шибата хэмээх эмгэн энэ жил яг 100 насны босго давахын зэрэгцээ анхны шүлгийн номоо хэвлүүлсэн нь шууд бестселлер болжээ. “Сэтгэлээр бүү уна” хэмээх нэртэй түүний шүлгийн түүвэрт 42 бүтээл багтсан гэнэ. Шибата 92 насандаа хүүгийнхээ ятгалгаар анх шүлэг бичиж эхэлжээ.

Р.Гэгээ

Нэрт жүжигчний үрчилж авсан монгол охин сайхан амьдарч байна

mongol ohin -

БИ ЭНЭ ОХИНД ДУРТАЙ БАЙДАГ ЮМ АА

http://www.orloo.info/writers/batbayar/6165-durtai Бичсэн Л.БАТБАЯР

Пүрэв, 2011 Нэгдүгээр сар 06 08:19

АНУ-ыг бүү хэл Дэлхийг бүрхсэн их хямралын ид үед би 6 сар ажилгүй, баларч гүйцэв. Олон ч газраар орж, олонхон ч ажлын бүртгэл бөглөсөн дөө. Гэтэл ашгүй гэрийн ойр Файр Хаус ресторанаас над руу утасдлаа. Их хямралаас намайг болоод манай гэр бүлийг суга татан гаргахыг оролдсон ачит Охин Тэнгэрээр тус рестораны менежер Сабрина тодорлоо. Даанч “нарийн” ресторан юм. Цаг өгөхгүй. Үдийн хоолны цагаар л гол орлогоо олдог тул намайг 10.30-д ирээд 3 цагт яв гэх жишээтэй. Үгүй яахав, хоосноос дээр ш дээ. АНУ-ын бүх менежерийн адил Сабрина бидний хамгийн гол босс. Учир нь түүнд ажилд авах ба ажлаас халах хамгийн том эрх мэдэл буй. Бүх ажил түүний заавраар. Тийм атал манай рестораны эзэд болох гэр бүлийн хоёр түүнийг үхтэл нь чичрүүлж, бөмбөлзтөл нь жижигрүүлж байхыг би нэг бус удаа харсан. Энэ ч бас америк ёс. Учир нь тэр хоёр эзэн. Цалин өгч байгаа улс. Сабрина бидний хэнийг ч хэзээ ч хөөчихөж чадахын адил хос хоёр түүнийг өөрийг нь ядах юмгүй халчихаж чадах тул хөөрхий Сабрина тэдний өмнө тийнхүү бөнжигнөх бүлгээ. Гэхдээ би тэр хоёрт дуртай байдаг юм аа. Тэр хоёр гарын үсэг зурж мөнгө олдоггүй! Тэд өөрсдөө гялалзтал хөдөлмөрлөдөг. Эзэгтэй бидэнтэй мөр зэрэгцэн шижигнэтэл ажилладаг. Хүнд юмс өргөөд л гүйнэ. Эзэндээ ямагт сайхан ханддаг америк зарчмын дагуу би туслах гээд ухасхийх. Эзэгтэй “зүгээр” гээд л өөрөө. Би хааяа мөн л дээрх зарчмыг дагаж: “Манай оронд эзэд өөрсдөө ингэж зүтгэдэггүй. Ялангуяа эмэгтэйчүүд. Тэд ингээд зогсож байдаг” (Би гараа цээжиндээ зөрүүлэн дэгжин маягаар зогсож үзүүлэв) гэж чимэг үг хэлэхэд эзэгтэй инээнэ. Монгол ч гэлүү нэг хачин улсаас ирсэн хачин эр үү үгүй юү гэж боддог байх. Хэдий тэр жигтэйхэн “нарийн” ч, надад бага цаг, ө.х. бага мөнгө өгдөг ч “бийзий” үеэр бидэнтэйгээ мөр зэрэгцэн зүтгэхээр нь миний бүр хайр хүрээд явчихдаг юм. Харин би одоо өөр юм ярья. “Манай” Умарт Виржини-д болсон явдал. Хувийн байшин зардаг, энгүүнээр хэлбэл, албархвал хөрөнгийн бирж дээр ажилладаг монголчууд нэгэнт бий болжээ. Энэ бол АНУ-д эхний 10-т ордог аятайхан ажил. Бусдыг нь тоочвол шүдний эмч, нисэгч, мэс засалч, өмгөөлөгч... Манай цог золбоот эмэгтэйчүүд маань энэ сайхан ажлыг хийдэг. Хүүхнүүд, эрчүүд бидний ард явдаг байсан тэр “алтан үе” нэгэнт улирчээ. Хоёр “жоохон хүүхэд” манай цог золбоот бүсгүй дээр байр сонирхож очжээ. “Том гарын наймаачин” маань бяцхан “эндүүрч” энэ хоёрт ямар л их мөнгө байв гэсэн шүү юм бодоод нэг жижигхэн байр үзүүлж. Унтлагын хоёр, угаалгын хоёр өрөөтэй. Гэтэл нөгөө “жоохон” залуугийн “охин найз” нь угаалгын өрөөнд нь ороод: “Боги, энэ дотор чиний гар багтах юмуу?” гэж дугарав гэнэ. Уг нь Баянмөнх аварга ч багтах, бүр эхнэртэйгээ хоёулаа, хоёр биеийнхээ нурууг угааж өгсөн ч болох угаалгын өрөө л дөө. АНУ-д байгаа эрчүүдийн өмнө “гишгэж” яваа сэргэлэн бүсгүй энэ хоёр чинь “хүүхэд” биш байна гэж сэрхийтэл ойлгоод данагар сайхан байр олж өгчээ. “Банди нь УИХ-ын гишүүний хүү байсныг би мэдсэнгүй” гэж тэр надад ярьсан. УИХ-ийн гишүүн уг нь ямар цалинтай билээ? Бидний даган дуурайх гээд байгаа Барууны соёл иргэншилт орнуудад орлогоосоо давсан данагар амьдралаар ханхалзах нь шууд сэжиг төрүүлдэг бөгөөд албан тушаалаа ашигласан бузар ялт хэрэг мөн! Харин бид ийм явдалд нэгэнт дасчээ. Муухай яа. Золгүй еэ. 1995 онд Лондонд хувийнхаа зардлаар хэлний курст сурч байхад минь Э бүсгүй Монгол ТВ-ийн зардлаар сурч байв. Нэг удаа би Э-тэй муудаад цухалдаж: “Үхсэн, ТВ-д өчнөөн чадалтай залуус байгаа. Энэ Э халзан Очирхүүгийн авгай болохоороо л улсын зардлаар арын хаалгадаж яваа юм. З сарын дотор энүүний хэл сурна гэж юу байсан юм” гэхэд хамт байсан залуус: “Ээ Баги ах аа, халзан Очирхүү авгайгаа Лондон явуулахгүй бол УИХ-ын гишүүн болсны хэрэг юу байна?” гэлцсэн сэн. Тийм ээ, бид өөрсдөө ингэж муухай сэтгэдэг. Энэ буруу муухай сэтгэлгээ маань УИХ-д анх сонгогдоод нутгийн андаасаа шинэ костюмыг нь гуйж өмсөөд нийслэлийг зорьж байсан АН-ын Батцэрэг гурав дахь жийпээ “мушигчихаад” явж байна гэсэн мэдээллийг уншаад “тэгэлгүй яах юм, эр хүн” гэж даамжирсаар... өнөөдрийг хүрэхэд албан тушаалаа ашиглаж баяжигсдын хувь хэмжээ, хурд далайц геометрийн прогрессоор өсчээ. Энэ буруу эргэсэн сэтгэлгээгээ бид өөрчлөх хэрэгтэй. Үг болоод сэтгэл гэдэг үйлийг араасаа дагуулж байдаг. Харин би америк эзэгтэйдээ хайртай байдаг юм аа. Тэр ариун цагаан хөдөлмөрөөрөө мөнгө олж байна. “Үзэглэж”, гарын үсэг зурж бус, албан тушаалаа ашиглаж бус! Л.БАТБАЯР 2010.11.20.

Бидний мэдэх, Биднийг мэдэхгvй өмнөд хөрш

Нийтлэгч: Оюуномин - Хятадад сурдаг оюутан
oyunomin_01.blog.gogo.mn
2010 оны 12-р сарын 12, Хятад.

Нийтлэгч: Бид хятадуудад хэрхэн ханддагийг та андахгvй байх. Тэдний тухай бодол, яриа хараалгvй єнгєрнє гэж нэгээхэн ч vгvй. Орсгой шар шvдтэй, заваан, зальтай, чанга дуутай гээд л бид тэднийг байж болох бvхий л янзаар харааж, доромжилдог билээ. Тvvх ч тэдний эсрэг єгvvлдэг. Харин тэдний дунд амьдраад, хэл яриаг нь сонсоод ирэхэд ямар сэтгэгдэл тєрснийг дор сийрvvлэв.

Монголчууд буюу зэрлэгvvд
Монгол хэлэнд хятад гаралтай vг цєєнгvй бий. Бид тэднийг яг монгол vг шигээ ойлгож, хэрэглэдэг. Цонх, шинэ, цай гэх мэт єдєр бvр таны амнаас гарах энгийн vг ч хятадынх. Олон зууны турш хаяа хатгаж ирсэн хоёр улсын хэл соёлд ойролцоо зvйл байлгvй яахав.

Гэхдээ энд хятадууд монголчуудыг хэрхэн ойлгож, хvндэлдгийг ойлгуулсан нэг зvйл бол тэд бидэнд ямар “ханз нэр” єгсєн явдал юм. Тэд биднийг Монгу гэж нэрлэдэг. Энэ нь тэдний тайлбар толиос харахад “зэрлэг бvдvvлэг“ гэсэн утга агуулдаг юм. Харин Америк, Франц гэх мэт улсуудад тэд ханзнаасаа хамгийн шилдгийг нь зvслэн єгч, хєєрхєн, сайхан гэх мэт vгс оноожээ.
Монгол гэсэн нэрийг улсдаа єгсний нууцыг эрдэмтэд олон жил хайж, vнэнийг тогтоох гэж явааг хальт дуулж байлаа. Зарим нь Мон гэдэг гол байсан гэж хvртэл бичиж байсан.

Ер нь манайх нvvдэл суудал гэсээр єв соёлоо маруухан авч vлдсэн нь тодорхой. Ямартаа л “ Монголын нууц товчоо “ –гоо хvртэл эх хэлээрээ биш хятадаар хєрвvvлсэн байсныг бид эргvvлж орчуулж байхав дээ.

Мөнгөө шидэж өг, биенд нь бvv хvр
Хятадууд уг гарвал сайтай улс огтхон ч биш. Тэд манжуудад дарлагдсаар ирсэн тvvхтэй. Манж vндэстэн манайхыг ч 220 жил дарлахдаа хятадын хар ажилчдыг багагvй нэвтрvvлсэн гэдэг. Хятадууд манжуудыг “ Та дээшээ суу, би хийчихье” гэсээр ажил хийх, амьдрах чадварыг vгvй хийж, улмаар vгvй хийсэн гэдэг. Манайхан хvнд юм єгєхдєє шидэж єгдєггvй уламжлалтай. Дэлгvvрийн худалдагчид мєнгє шидээд єгвєл буцаагаад чулуудхаас ч сийхгvй. Харин хятадууд хvнд юм єгєхдєє шидэх “хобби”–той. Мєн худалдагч нарт нь мєнгєє алган дээрээ тавиад аажуухан єгєхєд булаагаад авах нь эвгvй. Тиймээс хятадуудтай цэмцэрхээд байх явдалгvй. Мєнгєє шидэж, єгєєд л булааж аваад л байхад хангалттай.

Хятадууд нэг зvйлд их дургvй. Энэ бол тэдний биед хvрэх. Хичнээн шоргоолж шиг олуулаа байлаа ч тэд араас нь алхаж яваа хvн гараараа биед нь санаандгvй хvрэхэд цочин, эгдvvцдэг. Манайхан бол “ Уучлаарай “ гэж хэлсэн болчихоод єнгєрєх зvйл дээр тэд тун дургvй ханддаг.

Монголчууд биднийг vзэн яддаг юм уу?
Монгол цустай хэнбугай ч хятад гэхээр толгойтой vс нь єрвийдєг. Гэтэл хятадууд биднийг vнэндээ сайн мэддэггvй. Монгол гэж ямар улс байдаг, хаана оршдгийг ихэнх иргэд мэдэх ч vгvй дуулаа ч vгvй. Тэгэхээр мэдэхгvй, дуулаагvй хvмvvсийгээ тэд хэрхэн vзэн ядах билээ. Биднийг Япон юмуу солонгосчуудтай байнга андуурна. Эрээний хужаа нар л биднийгээ андахгvй болохоос тєв, ємнєд хятадад монголчуудыг мэддэг хvн нэн цєєн. Саяхан нэгэн хятад сурвалжлагч бvсгvй манай улсад ажилаад, эх нутагтаа буцахдаа нэлээд дуулиан тарисан материал бичсэн юм. Монголчууд тэднийг vзэн яддаггийг сурвалжлагч анх удаагаа мэдэрч, тэр сэтгэгдлээ ний нуугуй бичсэн хэрэг. Vvнийг хятадууд уншаад ихэд гайхаж, бас зэцvvvцсэн биз.

Тэр бичлэгийг уншсан нэгэн багш монгол оюутнаасаа “ Танайхан манайхныг vзэн яддаг юм уу? “ гэж асуусан гэнэ. Залуу, хvний нутагт сурч байгаагийн хувьд “ Тийм ээ “ гээд хэлчихсэнгvй. “ vгvй яалаа гэж дээ. Би таныг vзэн ядахгvй байгаа биз дээ “ гэх мэт vг хэлээд єнгєрчээ.

Муу хvний дуу чанга
Хятадууд их чанга ярьдаг хvмvvс. Бид “ Муу хvний дуу чанга “ гэдэг нь тэдэнтэй ч холбоотой байхыг vгvйсгэх аргагvй. Хэл нь дєрвєн хєгтэй болохоор тэд их чанга дуудаж байж, хєгєє зєв гаргаж ойлголцдог хэрэг. Харин манайхан хєг аялгаа хос эгшгээр илэрхийлчихдэг болохоор чанга яриад байх шаардлага бараг байдаггvй.

Ингээд чанга ярьдаг хятадууд УБ-н гудамжаар ярилцаад єнгєрєх нь орилолдож, хашгаралдаж байгаа юм шиг сонстоно. Ер нь тэд хоорондоо ярьж байгаа нь хэрэлдээд байгаа юм шиг их чанга дуутай хvмvvс л дээ. Vнэндээ бол хэлний онцлог нь л тэр аж.

Хятадууд Монголд хэрхэн амьдардаг вэ?
Охидоо хужаа нарт алдлаа, хятад ажилчид монголчуудын ажлын байрыг булаалаа гэсэн яриаг бид єдєр бvр сонсдог. Монголд ажиллаж, амьдарч буй хятадууд vнэхээр тансаг, зоргоороо байдаг гэсэн vзэл тархсан. Гэтэл vнэн хэрэгтээ хятадуудыг vзэн ядаж, vргэлж нvд vзvvрлэдэг болохоор тэд тайван алхаж, эх хэлээрээ манай нутагт чанга ч ярьж чаддаггvй. Цайны газар ороод суувал монгол залуус дайрахаас ч буцахгvй. УБ-д байх тэдний хувьд vнэхээр осолтой болохоор vргэлж такси барих мєнгєє халаасандаа тэмтэрч явдаг гэдэг. Харин тэдэнд орчуулга хийж єгч буй залуугийн хувьд хятадуудтай яваа гэдэгээ аль болох нуухыг хичээнэ. Тvvнийг хятадаар ярьдаг гэж мэдвэл хятад л гэж хэлнэ. Иймэрхvv туйлшарсан гэмээр vзэл байдаг ч бид тэрбумуулаа биш ердєє 2-хон сая болохоор єєрсдийгєє ингэж л хамгаалж байхаас єєр аргагvй санагдана.
Харин хятадад монгол залуус хаан шиг амьдардаг гэвэл хилсдvvлсэн болохгvй ээ. Манайхан шєнийн цэнгээний газраар нь хэсч, маш хямдхан шар айргийг гvйзээлэхдээ яг л эх орондоо байгаа юм шиг аашилна. Тэнд чанга хашгирч хичнээн дураараа байсан ч монгол гэж гадуурхахгvй, мэдэх ч vгvй. Гэхдээ л хvний нутаг бол хvний нутаг гэдгийг ойлгож явах учиртай билээ.

Vнэгvй сургууль буюу ємнєдийнхний урхи
Нэг л хvvхэдтэй болох эрхтэй єрх хvvг илvvд vзэж, охин хvvхэдтэй болохоос татгалзах болсон юм. Тиймээс ємнєд хєршид охидын тоо эрс цєєрч, гэрлэх насны залуус гэргийгээ олж чадахгvйд хvрэх болов. Эмэгтэйчvvдийн тоо нь эрчvvдээс эрс дутуу болж ирсэн нь энэ vед 30 сая хятад залуу “ илvvдээд “ байгаа гэдэг. Тиймээс хятадууд бодлогоо єєр тийш хандуулах болсныг vгvйсгэх аргагvй. Энэ бол гадаадын олон тооны эмэгтэй оюутанг эх орондоо vнэгvй сургах явдал. Манайхан “ vнэгvй юманд нугасгvй “ тул олдсон боломжийг ашиглах гэж ємнєд хєршийг зорино. Харин тэндээ очоод олон жил суралцах хугацаандаа, монгол оюутан битгий хэл энгийн нэгэн монгол эртэй таарч, гэр бvл болох боломж олдохгvй. Ингээд ойр тойрноосоо хvнтэй суух болоход єнєєх л хятадуудаас сонгох магадлал єндєр болох юм.

Монгол бvсгvйчvvд хятад хvнтэй суух vнэхээр дургvйг хэлэх хэрэгтэй. Гэлээ ч цєєн хувь нь ч гэсэн тэдний “ тогооны хvн “ болж байгааг vгvйсгэх аргагvй. Гэхдээ гадаад бvсгvйчvvд хятад залуустай гэрлэх тун дургvй байдаг гэдэг. Єрх бvрт єєрийн гэсэн жаргал, зовлон бий гэдэгтэй адил ємнєд хєршид ч багагvй асуудал байдгийн нэг нь энэ.

Дэлхийн хамгийн сайхан сэтгэлтэй хосууд хожлын мөнгөө хэрхэн зарцуулав?

Монголын маань нэгэн ухаант буурал нэгэнтээ "Надад 1 тэрбум төгрөг гэнэт олдлоо гэвэл би л лав түүнийг яаж ч хичээгээд үрж чадахгүй. Тийм их мөнгө надад хэрэггүй" гэж хэлж билээ. Тухайн үедээ би түүний хэлсэнийг ихэд гайхаж,"мөнгөнд дургүй хүн бас байдгаа" гэж бодон огт ойлгохгүй байсан. Бодоод байхнээ нь "Ухаантай хүн мөнгийг шал дэмий, үр ашиггүй зарцуулж чаддаггүй юм билээ".
Б. Батаа


http://www.orloo.info/readfull/entertainment/5912-lottery
Бичсэн Ганчимэг
Мягмар, 2010 Арваннэгдүгээр сар 09 01:24

Канадын тэтгэврийн хосууд болох Allen болон Violet нар 7 сард сугалаанаас 11,3 сая доллар хожсон ба одоогийн байдлаар тэд ихэнх мөнгөө хандивлаж дуусчээ.
“Чамд хэзээ ч байгаагүй юмыг чи хэзээ ч үгүйлэн санахгүй” хэмээн 78 настай Violet Large хэлж байна. Тэд өнгөрсөн 7 сард сугалаанаас их хэмжээний мөнгө хожсоноо дуулах тэр үед эхнэр Violet нь хавдрын эсрэг химийн эмчилгээнд явж байсан ажээ.
“Тэр мөнгийг хожсоноороо бид юу ч хожоогүй. Бид бие биендээ л хэрэгтэй” хэмээн түүний нөхөр Allen сурвалжлагчид хэлжээ. Мөнгө бол толгойн өвчин хэмээн тэд үзсэний улмаас мөнгөө хэрхэн зөв зарцуулах талаар бодож бодож эцэст нь сайн үйлст зориулж хүмүүст туслах замыг сонгосон байна.
Тэд мужийнхаа гал командын алба, сүм, оршуулгын газрууд, улаан загалмайн нийгэмлэг, Violet-н химийн эмчилгээнд орж байгаа эмнэлэг болон хавдарын эсрэг төвүүд гэх мэт маш урт жагсаалт гарган тэдгээр байгууллагууддаа хандив өгч эхэлжээ.

Violet-Canadian Press-т өгсөн ярилцлагандаа бид мөнгөнөөсөө 2 хувь орчмыг л ямар нэг хүнд үед зориулна хэмээн өөрсөддөө авч үлдсэн дээ хэмээн өгүүлжээ.
‘Мөнгөө зөв зүйлд зарцуулж дуусгасандаа сэтгэл хангалуун их сайхан мэдрэмж төрж байна” хэмээн 35 жил ханилсан хосууд хэлжээ.
Allen тэтгэвэрт гарахаасаа өмнө гагнуурчин хийж байсан бол Violet жижиглэн худалдаа эрхэлдэг байхдаа мөнгөө байнга хадгалж иржээ.
“Бид тэр хадгалсан мөнгөнөөсөө өөрсддөө 1цент ч зарцуулаагүй учир нь бид өдөр бүр ямар нэг зүйлд санаа тавиад эсвэл би өөрийн эрүүл мэндээ анхаараад зав гараагүй. Эрүүл болж бүх зүйлийг хийх эрч хүчтэй болохыг хүлээж байлаа” гэжээ.
“Бид аялагч биш эндээ амьдарч энэ газраараа бахархдаг хүмүүс, Мөнгө хэдий их байлаа ч эрүүл мэнд аз жаргалыг худалдаж авч чадах биш дээ” хэмээн National Post сонинд өгсөн ярилцлагандаа Violet хэлжээ.
“Тэд бол үнэхээр өөрсдийнхөөрөө л аз жаргалтай байдаг хүмүүс дээ” хэмээн тэр мужийн рестораны эзэн Lori хэлжээ.

http://news.yahoo.com/s/yblog_upshot/20101104/od_yblog_upshot/nicest-canadian-couple-in-world-doles-out-lottery-winnings

“Адуунчулуун” хэмээх галын бурханаа шүтэн дээдлэмой

“АдуунЧулуун” ХК –ийн ажилчин Ж.Энх-Ундрал

2010.01.07 №01 (273) “ДОРНОД” сонин

Аав маань “Ажилгүй,залхуу хүн хүйтэн харагддаг юм. Чи өдийнөөс л ажил хийж бие махбодио эвсэлд оруулахгүй бол ажил хийнэ гэхээс сэтгэл чинь дутахаас гадна бие махбодь чинь эвсэлгүй болж амьдрах чадваргүй арчаагүй нэгэн болно. Чи зориглоод ажлын амтыг нэг ч болов үз. Ингэсэн цагт дараа нь ажил хийхгүй л бол байж сууж чадахаа болино. Манайхан үүр шөнөөр шахуу эрт ажилдаа явж байгаа тул ихэнх нь цайгаа ууж амжилгүй очоод аавынх нь аваачсан жаахан юмыг дуусгачих юм.

Хоол, цай хийгээд очих санаа олон хүнд бий. Ганцхан эрт учраас чадахгүй байгаа. Бас нүүрс авах гээд эрт очсон хүмүүс ч бий. Энэ цаг хугацааны алтан боломжийг ашиглахаас гадна тэр хүмүүст тусалж буянтай үйл хий. Ядахдаа эрт босч сур” гэж сургаал айлдсаны дагуу би “ажил хийе” гэж бодлоо.

Өглөө эрт босох хэцүү байсан ч аавынхаа шаардлагаар 5-6 цагт босч хоол, цай хийгээд ажилчдын автобусанд сууж очиж аавынхаа ажлын байранд хэдэн бууз зарна ч гэж дээ зээлээр өгнө. Анх танихгүй олон хүнтэй харьцахад яггүй байсан. Сүүлдээ ч өр ширээ нэхээд үзэлцдэг болсон. Боломжтой мөртлөө өрөө өгөхгүй хүн байхад хамаг мөнгөө тараагаад дуусч байгаа мөртлөө идсэн хоолныхоо мөнгийг яаж ийж байгаад зохицуулж үлдээгээд тооцоо хийж байгаа ах нарт би хичнээн баярладаг гэж санана. Анхны мөнгөө тоолж өөрийн эрхгүй баярлахад аав минь юундаа баярлаа вэ гэснээ нойр хоолоо хасч хөлсөө гоожуулж өөрийн хүчээр олсон мөнгөө анх удаа гартаа атгаж байгаа, аргагүй ч юмуу даа гэж билээ. Бууз зараад гурван сар хэртэй болж байтал “Чи гал тогооны энэ эгч нартаа тусла, хамжилц. Тэгээд хоол хийх аргаас нь сур” гэж аав минь хэлэв. Би дөрвөн сар ямар ч хөлс мөнгө гэлгүй тэдэнд туслалаа. Гэтэл тэд “Чи яг бидний зарц шиг дөрвөн сар зүтгэлээ. Ааш сайтай, бас ажилд нямбай, цэвэрч хөнгөн шуурхай хүүхэд байна. Яг энэ зангаараа байж чадвал бид чамайг цалинтай ажиллуулъя” гээд туслах ажилтнаар ажилд авлаа. Ингэж би энэ хамт олны нэгэн эс болов. Тэр үед ажилд орох гэсэн олон хүн байх шиг байсан. Ганцхан миний уйгагүй зүтгэлийг үнэлэсэн биз.

Оюунаа, Буянаа гэж энэ хоёр сайхан эгч нар ингэж тус болсон. Оюунаа эгч над шиг хоёр охинтой, Буянаа эгч олон охин дүүтэй болоод ч тэрүү надад яг охин шигээ, дүү шигээ хандана. Тэдний хийсэн хоолны амт чанарыг хүн бүхэн магтана. Эгч нарыгаа би Чойбалсан хотдоо урдаа барьдаг тогооч нар гэж хэлэхгүй ч миний хоол авч идэж байсан газруудын хоолноос хавьгүй илүү гэж хэлнэ. Уурхайчид гэдэг чинь тийм номхон хүлцэнгүй хүмүүс биш. Дургүй нь хүрвэл хэлэхээ ч хэлж, хийхээ ч хийнэ. Тэгээд ч хүнд хүчир ажил хийж, хүч чадлаа хоолоор нөхдөг болохоор хамгийн амтлаг, хамгийн чанарлаг хоол шаардана. Үдийн хоолны цагаас 1-2 минут өнгөрөхөд л үүд хаалга балбаад сүйд болно. Тэгэхээр нь би “Ямар сүртэй юм бэ? Хэдхэн минут тэсч чадахгүй” гэж үглэхэд эгч нар маань “Чи эдний оронд байсан бол яах байсан бэ? Тэр их тоос, нүүрсэн дунд хөлсөө гоожуулж сунаж унатлаа ажиллаад ирж байгаа аргагүй шүү дээ” гээд миний амыг таглана. Хаалга онгойлгоход нүд, шүд нь гялалзсан, хөлс нь гоожсон халтар царайтай хүмүүс дайраад орж ирнэ дээ. Тэд хооллох үедээ бие биеэ энэ тэр гэж дуудан нөгөө ядарсан сульдсанаа хэдүйн умартан хөгжилдөнө.

Хүн нэг нэртэй байдаг бол манайхан хоёр, зарим нь түүнээс ч олон нэртэй. Аав ээжээс заяасан нэрнээс гадна, олноос хайрласан бас нэг нэртэй. Анх ажилд орж байх үедээ би хөглөсөн. Хэдэн хүн хооллоод гарсны дараа нэг дарга орж ирээд “Тэр хооллов уу” гэхээр нь би “үгүй” гэсэн чинь хажуунаас тогооч эгч “хооллоод сая гарлаа” гэхээр нь “эгчээ тэр чинь аль нь вэ?” гэхэд хоёр дахь нэрийг нь хэлэхэд би сая л мэдэж “За энэ чинь болохгүй нь. Би дандаа болохгүй нэрээр нь таньдаг болж балрах нь” гээд амаа барьж билээ. Жижиг Алтансүх, Даваа, Амаржаргал ах нар бас “буу халалтын” аваргууд. Үдийн амралтаас бусад цагт манайхан ямар ч завгүй. Токарьчин Жамъяндорж ах суурь машинаа хүнгэнүүлэн, гагнуурчин Сүрэнхүү, Алхаа ах гал оч маналзуулаад кранчин Доржпалам ах хар утаа баагиулан хүнд хүнд юм өргөөд, хайлах шахам халуунд шороо ачсан машинуудын мотор улайсах шахаж кабинд сууж яваа жолооч нар усан хулгана болтлоо хөлрөн ёстой л шүд зуун зүтгэнэ. Шороо тоосноос хамгаалах маск хүртэл амьсгалахад нь саад болно. Гэхдээ энэ нь нөгөө айхтар целокозоос бага ч болов хамгаалах тул зүүхээс аргагүй. Ам цангана гэж тоймгүй. Хажуудах ундааны том савтай ус л аминд орно. Белазууд мөлхөж ядан явахад хажуугаар нь Камазууд жоом шиг гүйлдэнэ.

Манайд аварга үлэг гүрвэлүүд шиг мундаг мундаг эксковаторууд бүдүүн шанагаараа нүүрс шороог онги татан өм цөм аван ийш тийш цацах юмуу машинд ачна. Том эксковаторын дэргэд шар бульдозор мөлхөж явааг харахад яг зурган дээр байдаг том жижиг үлэг гүрвэлүүд шиг. Эндээс ургуулан бодоход олон сая жилийн тэртээ асар их ширэнгэн ойн хажууд, бороо шаагиж аянга цахилгаан нижигнэсэн өдөр жинхэнэ амьд жижиг том үлэг гүрвэл хэрэн явж байсан бол өнөөдөр ширэнгэн ой нь нүүрс болж амьд байсан амьтад төмөр биетэй болоод аахилж уухилж байгаа мэт. “Манай гурван яст мэлхий явж байна” гэхнээ гурван бульдозор аахилж уухичин ажлын талбар руугаа явна ч гэж ёстой мөлхөж өгнө. Манай ажлын дүр зургийн зах нь л энэ.

Манайд ийм янз янзын техник бий. Аварга Белазын кабинд шкаф шиг биетэй аймгийн заан Алтансүх ах суухад хүүхэд шиг жижигхэн харагдана.

Нүүрсний замын дагуу хар халтар царайтай жаалууд ширхэг нүүрсний төлөө машинд дайруулахаас ч буцахгүй амь тавин тэмцэлдэнэ. Жолооч нарт тээртэй боловч хар багаасаа, наснаасаа давсан хатуу хүтүүг үзэн ажлын амт, мөнгөний үнэ цэнийг мэдэрч өсч байгаа эдний дундаас эхний “босс” –ууд төрөн гарч компани байгуулсан гэж дуулдсан. Энэ бол луйвар, хулгай биш жинхэнэ ариун цагаан хөдөлмөрийн нь үр дүн. Магадгүй зовлонг ойлгох мяндсан мэдрэмжтэй жинхэнэ сайн босс төрж байгаа ч юм билүү. Гэр хорооллын хомсхон амьдралтай энэ айлын хүүхдүүд өөрийгөө гэхээс ардаа байгаа хэдэн халтар дүү нарынхаа бор ходоодыг тэжээх гэж ядарч сульдсан аав ээждээ тус болох л гэж ингэж явахад таван давхрын тансаг амьдралтай айлын хүүхдүүд крантнаасаа усаа авч, халуун плиткэнд хоолоо болгож, хийх ажилгүй шахуу гэр цэвэрлэх, гурил элдэхэд чи би дээ тулан байгааг бодохоос гэрэл гэгээ, түнэр харанхуй хоёр нүдэнд ээлжилнэ.

Манайхан өдөр л хэн гэж танигдахгүй “халтар царайтнууд” байдаг болохоос орой ажил тарах үед жинхэнэ джентелменүүд болж хувирна. Уул уурхайн хүнд хүчир хортой нөхцөлд ажилладаг жинхэнэ зоригтнууд. Тэсвэр тэвчээргүй, залхуу хойрго, сул дорой үлбэгэр хүмүүс бол ийшээ зүглэхийн ч хэрэггүй. Асар өндөр уул шиг болсон отвоолын торгон ирмэг дээрээс тэвшнээсээ давтал овоолсон тэр их шороог арагш буулгахыг анх хараад унах нь гэж би их айдаг байсансан. Уулын карерын замууд гэдэг чинь жолоогоо нэг л эвгүй мушгивал нисэхээр яг л өндөр уулын цавчим хавцал гэсэн үг. Эвгүй ухарвал бас л ниснэ. Нисэх тохиолдол дээхэн үед нэг гарч жолооч нь азаар амьд үлдэж одоо ч ажиллаж байна. Нэг удаа нэг залуу жолооч ахмад жолоочийн дагалдан хийж өндөр цас мөс дагтаршсан гулсуу замаар өгсөж явтал машин нь өөрийн эрхгүй арагш гулсан “одоо сүйрлээ” гээд чичигнэж байтал нөгөө жолооч тэр чигээр нь ухруулж хана тийш мушгин мөргүүлж зогсоосноо “пиздуу” гэж хэлээд араагаа солиод дахин зүтгүүлээд даваад гарахыг хараад биширсэн гэдэг.

Уурхайчдыг бүдүүн тоймын улс гэж бүү бодоорой. Тэд маш ухаалаг соёлтой хүмүүс. Зо.Сүхбаатар ахын жолоодсон ажилчдын автобусанд суух үед ахмад хүмүүс, эмэгтэйчүүд, удирдах ажилтнууддаа маш эелдгээр суудал тавьж өгнө.

Ер нь ажил л хүнийг бурханлиг болгодог юмуу даа. Хорвоогийн хамгийн сайхан хүмүүс хэн бэ гэвэл ажлын хувцсаа өмсөөд хөлсөө дуслуулан чөлөө завгүй хөдөлмөрлөж байгаа ажилчин хүнийг хэлнэ. Яагаад гэвэл тэд ямар ч алдар цуутнаас илүү хүн төрөлхтнийг нуруундаа үүрч яваа аугаа хүмүүс. Тэд атаа жөтөө, шунал хорсол, эрх мэдэл, албан тушаал, жаргал цэнгэл хөөцөлдөн, хэрүүл зодоон хийх, хов жив ярих ер нь муу юм бүхнээс ангид хол байж харин нөхрийн хүчинд би, миний хүчинд нөхөр гэдгийг ойлгон бие биедээ харамгүй туслан хэн нэгнийхээ зовлон жаргалыг хамтдаа хуваалцахыг эрхэмлэдэг хүмүүс. Ажил л хүнийг бусадтай зөв боловсон харьцах, үнэнч шударга, бусдын итгэлийг алдахгүй байх, цаг ягштал баримтлах зэрэг олон зөв зүйлд сурган ямар ч хууль дүрэм, ном сургаалийн үйлчлэлгүйгээр хүнийг хүн шиг хүн болгож хатуужуулдаг юмуу даа.

Хүмүүний амьдралд байдаг “гадаа нартай ч гэрт хүйтэн өдөр” манайханд ч бас тохиолдоно. Өглөө ажилдаа гундуухан ирсэн хүн ажилчдынхаа дунд ороод ирэхээр дорхноо сэтгэлийнх нь тэнгэр цэлмэж инээж баясаад ирнэ. Ажлаас янз бүрийн шалтгаанаар халагдаад гарч байгаа хүмүүсийн баргар царайг хараад “Энэ ахыг гэртээ очход хүрэн мөндөл шиг хэдэн хүүхэд нь уйлалдаад, хөхүүл тарвага шиг эхнэр нь чарлаад” угтах байхдаа гэж бодоод өөрийн эрхгүй өрөвддөг. Хүн өөрийгөө ямар ховор завшаанаар хорвоо дээр хүн болж төрснөө тэр бүр ухаардаггүй учраас үнэ цэнэтэй хамаг мөчөө дэмий үрдэг гэлцдэг.

Дандаа ажил ундраад хүмүүс нь шаламгайлан хөдөлмөрлөөд байдаг гэвэл тийм биш. Гал усны гашуун зовлонг энд ажиллах хэдхэн сарын хугацаанд би биеэр үзэж байгааг бодохоор энэ хүмүүс ажиллахаас гадна гамшигтай байнга тэмцдэг эгэлгүй хүмүүс шүү. “Гал” гэж дуугарахад Гантөмөр ахаас эхлээд бүх хүн дарга цэрэггүй ухасхийнэ.

Хавар нэг шөнө “Хананд гал гарлаа” гэсэн дуу бүхнийг цочоосон юм. “Юун их сүйд болох юм бэ?” гэж бодоод очтол уурхайн үелсэн ханануудын дээд талын хана тэр чигээрэ улаан гал. Энд тэнд цооногоос огло огло үсрэн их гал сүртэйеэ дүрэлзэж улаан очис салхинд хийсч бусад хана руугаа орчих гээд бөөн аюул. Шатаж байгаа том том нүүрс бөөн бөөн улаан гал болон доош унаж харагдана. Уурхайн нүүрс шатаж байгаа тухай нэг кино байдаг. Биетээр харахаар тэр үү кинон дээрхээс хэд дахин илүү аймшигтай.

Энэ үед аймгийн Гал командынхан жинхэнэ “баатрууд” болохоо харуулсан бол уурхайчид ч тэднээс дутуугүй болохоо үзүүлсэн. Тэр улаан галын урдаас бүх хувцас нь норсон гал сөнөөгчид, уурхайчид дайран орж сүрлэг их галын өөдөөс өндөр даралттай ус шүршихэд усанд хөөрсөн гал улам их сүрийг үзүүлсэнээ дорхиноо намдаж ёстой л хүн гал хоёр хүч үзэж байгаа мэт.

Тоос шороонд дарагдан зэвэрч гандаж байсан тийрэлтэт онгоцны хөдөлгүүрийг Монголд анх удаа монгол хүн ажилд орууллаа гэж шуугиулж байсан Чимэдцэрэн гуай манайд ажилладаггүй мөртлөө нэг гартаа штангенциркуль, нөгөө гартаа эвхдэг жижиг сандлаа барьчихсан уурхайн насоснуудаас эхлээд Камаз машины коробка хүртэл засварлаж өөрийн ур чадвар мэдлэг мэргэжлээрээ тусалж одоо гэхэд л Бямбаа жолоочид нэг юм ачаад хөдөлж байгаа харагдана.

Гараашийн дээвэр, хаалга, манаачийн шовгор, зоорь, малын тарилга туулга гээд хүн болгон амсхийх ч завгүй ингэж л хөдөлмөрлөнө.

Энэ дүр зургийг харахад бүх ажил шатрын хөлөг дээрх нүүдэл шиг. Тэгвэл энэ бүхэн Шатар даргын тооцоогоор явж байгаа юм. Жирийн ажилчнаас ажлын гараагаа эхэлж үйлдвэрийн сайн муу бүхнийг доороос харж дээд сургуульд үзсэнээ онолоор баталгаажуулсан энэ хүн үйлдвэрт ажиллахад төвөггүй байсан нь мэдээж. Тэрээр хаа ажилласан газраа унасан ажлыг өөд татан олон жилийг өнгөрөөж ёстой л удирдах ажлын “морь” болжээ. Тэр хашаан доторх ширхэг хадаасыг хүртэл гярхай ажиглахаас эхлээд хар алтны үйлдвэрийнхээ хаа холын ирээдүйн төрхийг төсөөлөхөөс гадна их гал, усны үед залуучуудаас тэр ч байтугай заримдаа илүү гарч “энэ хүний бие нь яаж тэсдэг байнаа” гэхээр ажиллахыг харлаа. Залуу ажилчдаа “хүү минь, охин минь” гэсэн энэ буурлыг би хүндэлдэг. Гамшгийн үед ч ердийн үед ч ажилчдынхаа дунд нь, ажлын гүнд нь байж шөнө орой болтол контоорлон суух нь энгийн үзэгдэл. Гучин таваас дээш насны эмэгтэйг 40 -өөс дээш насны эрэгтэйг өвгөн хөгшин ажил хийж чадахгүй гээд үзэж чадахгүй хялайдаг болсон ороо бусгаа энэ цагт ид хийж бүтээх насандаа яваа сайхан сайхан нас ахисан хүмүүсийг намын харьяаллаар халж ажилгүй болгон “амьдаар нь алах” –аас ялгаагүй мэт болж зарим нь зэвэрч гандан зарим нь сэтгэл санааны цочролоос бурхны оронд очиж байгаа нь нууц биш. Гэтэл 60 гарсан хүн юу сэтгэж, юу бүтээснээ харж сэтгэл, оюуны жаргал эдлэн алжаал нь тайлагдаж улам ихийг хийж бүтээхийн урам орж нас уртасч байх шиг. Хүний нас хөгширнө үү гэхээс оюун нь мохдоггүй, тэр ч байтугай нас нь бага, хийж бүтээх сэтгэл оюун нь хөгширсөн залуусаас илүүрхэж байгаагийн нэг тод жишээ энэ буюу.

Манайхан байгалийн буян хишгээр амьдарч байгаа тул байгаль эхээ бурхан мэт дээдлэн отвоол /овоолсон шороо/ дээрээ мод суулган “энэ хэд маань ургадаг байгаа даа” хэмээн өвгөн дарга маань санаа нь зовнино. Адуунчулуун овоо, Хан-Уул хоёроо үргэлж шүтэн биширч байдаг нь бас л нэг онцлог. Сүсэггүй бол бурхныг шүтэж үл чадна. Бурхныг шүтэж үл чадвал зорилгыг дагаж үл чадна. Тэр хоёр үгүй бол авах гээхийн аль нь ч үгүй буруутна гэсэн сургаалийг ухаант хүн даган байгаа нь энэ буюу.

Хан-Уул, Хатан Хэрлэн, Адуунчулуун овоо нь түшээд ийм сайхан эзэн дарга нарыг манай хамт олонд заяагаа юмуу даа. Үйлдвэр маань алдар цуутнууд олонтой. Түүнээс Долгоржав, Бадрах гээд хоёр сайхан гавьяат бий. Долгоржав нь техникээ ч, хүмүүсээ ч сайн мэддэг, хашир туршлагаараа “зөвлөх” –ийн хэмжээнд шахуу ажиллан гараашийн механик хийж байгаа бол Бадрах гавьяат Өмнөговиос энэ намар ирж хамт олноо хүндэтгэн өөрөө ч хүндлүүлэн байж хэд хоноод буцсан. Хэдийгээр хол нутгийн хүн ч гэсэн эндээс л алдар цолоо авснаа хэзээ ч марталгүйгээр эргэж ирсэн нь хүн шиг хүний шинж. Хөдөлмөрийн баатар 90 настай Минжүүр гуай Бунхан толгой дээр гарч цэрэг насаа дурсан “Би эндээс л бичиг сурсан цэрэг насаа дурсан санаж байна. Энэ нутаг өөр аймгийнханд өгөөжтэй шүү” гээд Хан-Уулд маань хадаг тавиад хэдэн жилийн өмнө буцсан бол өнөөдөр энэ гавьяат энэ нутгийг эргэж тойрч байгаа нь ухаалаг хүний шинж болов уу.

Үйлдвэрийн амьд түүх болсон настан буурлууд жил бүр үйлдвэр дээрээ цугладаг юм. Энэ хүмүүс хамаг сайхан эрч хүчээ уулын хүнд хүчир ажилд зориулж атигар, намхан, эцэнхий туранхай болтлоо элэгдэн эмтрэн зүтгэсний хүчинд үйлдвэр маань өдий зэрэгт хүрсэн юм шүү дээ гэж бодохоос тэднийг улам хүндлэн дээдэлнэм.

“Адуунчулуун” хэмээх ажлын бурхны ивээлээр 100 гаруй айлын 600 гаруй хүн амьдралаа залгуулан уул овоондоо бурхан тэнгэртээ залбирч явна. Өглөөдөө нартай уралдан ажил дээр автобус маань ирж зогсоход урдаас манаачийн шар гөлөг эрхлэн тосч угтана. Орой ажил тараад нар жаргах үеэр Чойбалсан хотын зүг хөдлөхөд бидэнтэй баруун урд сахиулын хөгшин цагаан банхар хоолны хаягдалд цадсан бололтой маадгар нь аргагүй сүүлээ агсан биднийг үдэж байгаа маягтай урд маань шогшино. Ажилдаа маш хариуцлагатай боловч “цоож” гэх мэтийн нэлээд хэдэн нэр устай Бямбаа ах хаалга онгойлгохоор хурдан хурдан алхална. Хорвоогийн нэгэн ажлын өдрийг Адуунчулууныхан бид үдэж байгаа нь энэ.

Бугуйл хаям ойроос нар нь манддаг нутаг, бууж үдлэм холоос айл нь харагддаг газар Дорнод Монголын их талын дундуур угалзран урссан Хэрлэн мөрний хөвөөнд дээд тэнгэрээс “Адуунчулуун” хэмээх галын бурхныг илгээжээ. Тэр галын бурхан талын хот Чойбалсангийн төвөөс зүүн хойно зургаахан км –т сувд мэт гялалзаж, хаяандаа галтай ганцхан азтай хот гэж хаа сайгүй гайхагдаж байна.

“Адуунчулуун” хэмээх галын, ажлын бурхнаа шүтэн дээдлэмой.